Başlamadan
Rust’ı Anlamak İçin Rust Olmak Gerekir
Burada True Detective’in sadece ilk sezonunu ele alıyorum. Dizide, diziyi uzatmak için eklenmiş tek bir sahne bile yok. Her sahne eninde sonunda bir yere bağlanıyor. Ve bunların büyük kısmı Rust’a bağlanıyor.
Rustin Cohle, ekranda gördüğüm en gerçekçi karakterlerden biri. Rust öyle bir karakterdir ki sadece dışarıdan bakarak bile ne hâlde olduğunu anlayabilirsiniz. Uyumadığını, o gün neyle boğuştuğunu yüzünden okursunuz, hem de pokerface olmasına rağmen. Konuşmasına bile gerek yoktur. Neden o hâlde olduğunu anlamak içinse içeri girmek gerekir; bu metin onun için var.
Ama bu analize başlamadan önce bir şeyi kabul etmek gerekiyor. Rust’ı gerçekten anlamak için, bir süreliğine dünyanın okunabilir ve düzenli bir yer olduğu inancından vazgeçmek gerekiyor. Çünkü Rust’ın yaşadığı gerçeklik bu değil. Onun için gerçeklik anlamsız, acımasız ve kendini sürekli tekrar eden bir döngüden ibaret. Ve en yıkıcı tarafı şu: çoğu yerde yanılmıyor.
Dışarıdan “aslında şöyleydi” demek karakterin iç dünyasını düzleştirir. Bu yüzden bu analiz iki bakışı aynı anda tutmaya çalışacak: Rust’ın inançlarını o inançlar doğruymuş gibi taşıyacak ve aynı anda o inançların nerede çatladığına bakacak. Bu ikisini ayrı ayrı yapmak mümkün değil, çünkü Rust’ta ikisi ayrı değil. Rust’ı Rust yapan şey ne tamamen haklı olması ne tamamen yanılması. Haklı olduğu yerlerle yanıldığı yerlerin aynı zihnin içinde, aynı anda bulunması.
Üç Rust, Bir Anlatı
Dizi Rust’ı üç ayrı zaman katmanında gösteriyor ve arada bir de göstermediği dönem var. Metin boyunca hangi Rust’tan bahsettiğimi belirtmeye çalışacağım, çünkü bu dördü birbirinden ciddi biçimde farklı.
- 1995
- Manastır disiplininde bir adam. Crash’ten yeni çıkmış, bedene geri dönmeye, çizgide yürümeye çalışıyor. Takım elbise, kısa saç, düzen. Cinayet masasının rutinine ihtiyacı var çünkü bu rutin onu hayatta tutuyor. İnsanlarla az temas, çok iş. McConaughey bu dönemi “keşiş gibi” diye tarif ediyor.1, 2, 45
- 2002
- Çözülme. Alkol, Maggie gecesi, Marty ile kavga, Tuttle’ın şikâyeti ve uzaklaştırma, istifa. Zırhın en çok çatladığı dönem.
- 2002–2010
- Alaska. Sekiz yıl balıkçı tekneleri ve barlar, kendi deyimiyle “işlevsel ama sarhoş”. Çocukluğunun geçtiği soğuğa geri dönüş. Dizi bu dönemi göstermiyor, yalnızca Rust anlatıyor.
- 2012
- Uzun saç, bıyık, bira, barda çalışan bir adam. Görünüş olarak Crash’e en çok benzediği hâli ama Crash değil. 2010’da Louisiana’ya dönmüş, iki yıldır dosyayı tek başına kovalıyor; 2012’deki Lake Charles cinayeti sorgunun sebebi. Marty’ye neden döndüğünü tek cümleyle söylüyor: “Bir adam borçlarını hatırlar.”46 Hesap vermeye gelmedi; bir borcu ödemeye geldi. En yıpranmış ve en dürüst hâli.
Burada gözden kaçan kritik bir nokta var: 1995 Rust’ını, 2012 Rust’ının anlatımından izliyoruz. Yani ekranda gördüğümüz o soğuk, kusursuz gözlemci Rust, aslında Rust’ın kendi anlattığı Rust. Marty de anlatıyor ve dizi bize görüntüyle bu anlatımların nerede yalan söylediğini gösteriyor. Ledoux baskınını ikisi de bir çatışma olarak anlatır; görüntü Marty’nin infazını ve ikisinin birlikte kurduğu örtbası gösterir. Bu, dizinin en sinsi hamlesi. Rust bize kendi hikâyesini anlatan bir adam ve tek yaptığı iş de zaten insanların kendine anlattığı hikâyeleri çürütmek. Bu yüzden “Rust’ın gözünden bakmak” aynı zamanda Rust’ın neyi sakladığına bakmak demek.
Bunu üç yerde somutlaştırayım. Sorgudaki iki dedektifin, Gilbough ve Papania’nın dinlediği hikâye solda; kameranın 1995’te ve 2002’de gösterdiği sağda.
- Ledoux baskını · anlatılan
- Beşinci bölüm, 2012. İkisi de aynı sakin tonla anlatıyor: Ledoux ateş açtı, karşılık verdik; DeWall kaçarken tuzağa bastı. Departman hikâyeyi yuttu, ikisi kahraman oldu, Marty terfi aldı.
- Ledoux baskını · görülen
- Beşinci bölüm, 1995. Rust Ledoux’yu kelepçeliyor. Marty karavandaki iki çocuğu görüp dışarı çıkıyor ve kelepçeli adamı kafasından vuruyor.3, 4 DeWall kaçarken mayına basıyor. Sonra ikisi birlikte bir çatışma sahnesi kuruyor.
- 2002 ayrılığı · anlatılan
- Altıncı bölüm, 2012. Marty ayrılığı geçiştiriyor. Maggie dedektiflere neden ayrıldıklarını bilmediğini, boşanmasının bununla ilgisi olmadığını söylüyor.
- 2002 ayrılığı · görülen
- Altıncı bölüm, 2002. Maggie evliliğini bitirmek için Rust’la yatıyor. Hemen ardından Marty karakolun otoparkında Rust’a saldırıyor; Rust aynı gün istifa ediyor.
- 2012’deki Rust · anlatılan
- Birinci bölümden itibaren. Barda çalışan, izin günlerinde öğlenden sonra içen, dosyayı yıllar önce bırakmış bir adam.
- 2012’deki Rust · görülen
- Beşinci ve yedinci bölüm. Sorgunun ortasında Lake Charles dosyasını görmek isteyen o; davayı bırakmış bir adam bunu yapmaz. İki yıldır bir depo odasında aynı davayı tek başına yürütüyor.
Peki bu dört Rust’ı tek bir adam yapan ne? Beden olamaz; koldaki kuş dövmesi hepsinde var ama dördü aynı şeyleri istemiyor. Hafıza da olamaz; Sophia’nın anısı hepsinde var ama 1995’teki keşişle 2012’deki sarhoş aynı adam gibi durmuyor. Bence onları bir arada tutan şey, hepsini tek bir hikâye olarak anlatan anlatıcı. Felsefede buna anlatısal kimlik deniyor; Rust’ı bu gözle okuyan Andrew M. Winters.5 Yani Rust’ı bir arada tutan şey de sonuçta bir hikâye.
Bir de şunu baştan söyleyelim: Rust’ı anlamak için önce ne olmadığını anlamak gerekir. Ona “nihilist” demek kolay. İlk bakışta öyle görünüyor, hatta kendisi bile bazen öyle görünüyor. Ama bu etiket hem eksik hem yanıltıcı.
Yazarın Notu
Rustin Cohle...
“Neden Rust?” diye soracak olursanız, Rust’ta kendimi görüyorum. Sanki aynaya bakıyorum. Rust, benim olmak istemediğim hâlim. Rust’ı Rust yapan şeyi yaşasam ben de Rust olurmuşum ve bu benim için kaçınılmazmış gibi geliyor. Kimse Rust olmayı istemez. Rust bile Rust olmayı istemez. Ben de istemiyorum. Rust’ı kendimce çözümleyebilirsem, yanıldığı yerleri, yaptığı yanlışları, yapması ve yapmaması gerekenleri, inancındaki doğruları ve yanlışları, içindeki boşlukları çözümleyebilirsem benzer bir durum karşısında Rust olmaktan kurtulabilirim diye düşünüyorum. “Neden Rust?” sorusunun cevabı bu. Çünkü Rust, benim olmak istemediğim hâlim. “Rust’ı çözersem Rust olmaktan kurtulurum” düşüncesinin de bir zırh olduğunu biliyorum. Bilmek yetmiyor ama. Belki de yaptığım analiz benim bir tür cope’umdur ya da lavuğu oyalamanın bir yoludur.Yazarın kendi terimi, deneyimleyen benlik: doğruyu bilen beynin (düşünen benliğin) aksine, sabah kalkınca onu yapmayan taraf. Üçüncüsü gözlemci. Ek, Not 02.
Bu analizi, Rust’ı anlayabildiğim ve kavrayabildiğim kadarıyla hazırladım. Yüzde yüz doğru olduğunu iddia etmiyorum. Söylediklerimi diziden bir sahneye ya da bir repliğe dayandırmaya özen gösterdim ve her alıntının hangi bölümden, hangi yıldan geldiğini yazdım. Referans bulamadığım karanlık noktalarda ise eldeki verilerin izini sürerek mantıksal çıkarımlar yapmaya çalıştım; o yerlerde “bence” dediğimi göreceksiniz.
Bu metin boyunca tek bir şey savunacağım: Rust’ın felsefesi hem gerçekten inandığı bir şey hem de acıyı taşımak için kurduğu bir zırh, ve Rust bunu bilecek kadar dürüst. Asıl büyüklüğü, en emin olduğu anda bile kendinden şüphe edebilmesi ve bu bilgiyle yaşayabilmesi. O zaman aynı şeyi ben de yapmalıyım: “Rust’ı doğru anladım” düşüncesi de zihnimin kurduğu bir hikâye olabilir.
İyi okumalar dilerim.
Yunus Çalışkan
Dizinin Sekiz Bölümü
Alıntıların yanındaki bölüm numaraları için bir harita. Metnin her ana bölümünün başına da hangi dizi bölümlerinden beslendiğini yazdım.
- 1199520022012The Long Bright DarkUzun Parlak Karanlık3 Ocak 1995, Dora Lange’in cesedi; 2012 sorgusu açılıyor, masada Lone Star kutuları; psikosfer.
- 2199520022012Seeing ThingsHayal GörmekSophia; kuş sürüsünün spirali; yanık kilise.
- 3199520022012The Locked RoomKilitli OdaÇadır vaazı, defter, “kilitli oda”; Audrey’nin çizimleri; Ledoux’nun adı.
- 4199520022012Who Goes ThereOrada Kim VarCrash geri dönüyor: Iron Crusaders, altı dakikalık tek plan.
- 5199520022012The Secret Fate of All LifeBütün Hayatın Gizli KaderiLedoux baskını, anlatılan ile görülen; “zaman düz bir çemberdir”; 2002 başlıyor.
- 6199520022012Haunted HousesPerili Evler2002: Audrey, Tuttle, Maggie gecesi, otopark kavgası, istifa.
- 7199520022012After You’ve GoneSen Gittikten Sonra2012: Rust ve Marty yeniden; depo odası, kaset; “yeşil kulaklı spagetti canavarı” ifadesi; “bir adam borçlarını hatırlar”.46
- 8199520022012Form and VoidBiçim ve BoşlukCarcosa, Childress; hastane otoparkı: “bana sorarsan aydınlık kazanıyor”.
Alıntılar Bölüm Bölüm
Otuz bir alıntının dizideki yeri. Üst şerit 1995 ve 2002 sahneleri, alt şerit 2012 sorgusu ve hastane. Her işaret ilgili alıntıya gider; numara, metindeki sırası.
Sıradaki · Bölüm IKendini Gözlemleyen AdamBölüm I
DosyaSorgu odası, 2012Louisiana Eyalet Polisi, CIDDora Lange, yeniden açılan dosya
Kendini Gözlemleyen Adam
Yaşamak Değil, Yaşadığını İzlemek
Rust hayatını yaşamıyor; yaşarken kendini izliyor. Kendini sürekli bir gözlem nesnesine çeviriyor. Onun için o an ne hissettiği önemli değil; o an neden öyle hissettiği önemli. Anı yaşamıyor, anı gözlemliyor.
İnsan bazen kötü hissettiğinde yalnızca kötü hisseder. Rust ise o hissin içine girmek yerine o hisse bakar: “Neden böyle hissediyorum?”, “Bu his hangi fiziksel tepkiye yol açtı?”, “Bu tepki davranışımı nasıl değiştirdi?”, “Ben bu davranışı gerçekten seçtim mi?”, “Yoksa bu davranış sadece programlanışımın sonucu mu?”... Kendisine incelenen bir fenomen gibi yaklaşıyor. Kendini bir laboratuvar faresi gibi izliyor: korkusunu, öfkesini, nabzını, nefesini...
Bu, yüksek bir öz-farkındalık gibi görünür; aynı zamanda korkunç bir yalnızlık. Çünkü insan kendisini sürekli gözlemlemeye başladığında, kendiliğinden yaşama becerisini kaybeder. Bir duyguyu hissetmek yerine o duygunun nasıl oluştuğunu analiz etmeye başlar. Bir anı yaşamak yerine o anın zihnindeki etkisini inceler. Bir insanı sevmek yerine sevginin davranışları üzerindeki işlevini düşünür.
Rust’ın problemi duygularının olmaması değil. Problemi, duygularını yaşayabilmeden önce onları parçalara ayırması.
Şahdamarı: Duygu Değil, Ölçüm
Dördüncü bölümde Rust, Ginger’ın adamlarıyla bir baskına girmeden hemen önce parmaklarını şahdamarının üzerine koyup nabzını gözlemliyor. Birkaç dakika sonra yeniden Crash olacak. Bu küçük hareket bir metodolojinin özeti. O an Rust yalnızca heyecanlı değildir; heyecanının bedenindeki karşılığını ölçer. Çoğumuzun “içgüdü” dediği şey Rust için bir hesap. “Burada nasıl hissedeceğimi zaten biliyorum. Şimdi vücudum bunu doğruluyor mu?” diye sorar. Ve ölçümü tam da kimliğinin değişeceği eşikte yapıyor olması tesadüf değil.
Sanki kendi bedeninde yaşayan bir yabancı gibi davranır. Bedeninin olaylara verdiği tepkileri yıllar içinde kataloglamıştır. Nerede ne hissedeceğini bilir. Kendini gözlemlemenin bedene indiği yer burası: parmak şahdamarında.
Bilmek, İnanmaktan Öte Bir Şeydir
Rust kim olduğunu bilir; bildiğini de bilir. İnanmaz, bilir. “Böyle biri olduğuma inanıyorum” cümlesi bir hikâye anlatmaktır. Rust hikâye anlatmaz, gözlemler.
“I know who I am. And after all these years, there’s a victory in that.”
“Kim olduğumu biliyorum. Bunca yıldan sonra, bir zafer kazanmışım gibi.”
Rust Cohle · 2012 sorgusu
Bu cümleyi nerede söylediğine dikkat etmek gerekiyor. 2012’de, dedektiflere barın arkasındaki odada yaşadığını, haftanın dört gecesi çalışıp aralarda içtiğini ve onu durduracak kimse olmadığını anlattıktan hemen sonra söylüyor.6 Yani bir zafer gibi söylediği şey, aslında bir yenilginin envanteri. Ama Rust bunu da biliyor. Kim olduğunu bilmek onu kurtarmıyor; kurtarmadığını bilecek kadar da kendini tanıyor. Ve bu “kim olduğumu biliyorum” ifadesi sadece hayat amacını, inancını ya da nasıl biri olduğunu belirten bir şey değil. Kendi vücudunun olaylar karşısında verdiği tepkilere kadar biliyor ve bunu gözlemliyor. Rust kendine bir kimlik gibi bakmıyor; gözlemlenebilir bir sistem gibi bakıyor. Kendini tanımaktan çok, kendisinin nasıl çalıştığını biliyor.
Ve bu bilgiyi kimsenin hatırı için eğip bükmüyor. Birinci bölümde Marty ondan biraz olsun değişmesini istediğinde verdiği cevap şu:
“Given how long it’s taken for me to reconcile my nature, I can’t figure I’d forgo it on your account, Marty.”
“Kendi doğamla barışmam bu kadar uzun sürmüşken, senin hatırın için ondan vazgeçeceğimi sanmıyorum, Marty.”
Rust Cohle · 1995
Pokerface: Duygusuzluk Değil, Mesafe
Rust’ın pokerface’i duyguların yokluğundan doğmuyor; duyguların fazla ağır olmasından ve onlara mesafe koyabilmesinden doğuyor. Duyguyu bastırmaz; onu gözlemler. Bir bakıma benliğinin içinde sürekli ikinci bir bilinç vardır ve bu bilinç, yaşayan Rust’ı izler. Ben bu bilince gözlemci diyorum. Dizide onu neredeyse hiç gülümserken görmeyiz. Sophia’dan önceki Rust’ı hiç görmüyoruz, ama bence gülümsemeyi kızının ölümünden sonra bırakmış olması yalnızca bir oyunculuk ayrıntısı değil. Yüzü, içeride olup bitenlerin dışarı çıkmasını engelleyen bir duvar hâline gelmiş. Bu yüz bir yerden sonra kendi kendine çalışır olmuş; artık çaba istemiyor. Rust’ın yeni normali bu.
Bunun en sessiz örneği ikinci bölümde. 1995’te, Fontenot’ların evine giderken Rust arabanın camından yol kenarına bakıyor ve orada, terk edilmiş bir benzin istasyonunun önündeki ağacın dibinde, küçük bir kız duruyor. Dizi kim olduğunu söylemiyor ama bence o küçük kız Sophia. Asıl mesele Rust’ın yüzü. Şaşkınlık yok, heyecan yok, hüzün yok... Hiçbir şey yok. Birkaç saniye bakıyor ve önüne dönüyor. Ölmüş kızını yol kenarında görmek onun için artık olağan bir şey; halüsinasyonlarını yıllar önce kataloglamış ve bu da katalogun bir maddesi. Aynı soğukkanlılıkla, birinci bölümde arabada Marty’ye tek bir soru sormuştu:
“You believe in ghosts?”
“Hayaletlere inanır mısın?”
Rust Cohle · 1995
Soru bir itiraf değil, bir ölçüm. Rust gördüğü şeyin karşısındakinde nasıl bir tepki uyandıracağını merak ediyor. Kendi tepkisini zaten biliyor: yok.
Bu fark önemli. Rust sakin olduğu için güçlü değil. Sakin, çünkü bazen hiçbir şey hissetmediğine inanmak zorunda. Kontrolü sağlıklı bir iç dengeden çok, patlamayı önlemek için kurulmuş bir mekanizma. Çoğu insan duygusunu dönüştürür; Rust ise çoğu zaman dönüştürmez, kapatır.
Kendi Zihninin Hem Dedektifi Hem Şüphelisi
Rust kendi düşüncelerinin üstüne o kadar düşünür ki bir noktada kendinden bile şüphe etmeye başlar. Yedinci bölümde, depoda, on yıldır biriktirdiği kanıtların ortasında Marty’ye şunu söylüyor:
“I had my time where I wondered if this was all in my head. That time passed.”
“Bütün bunların sadece kafamın içinde olup olmadığını sorguladığım zamanlar oldu. O zamanlar geçti.”
Rust Cohle · 2012
Ve bunu yıllarca süren bir soruşturmanın ortasında, bulduğu kanıtlar somutlaşmışken söylüyor. “O zamanlar geçti” diyor ama o zamanların yaşandığını saklamıyor. Çoğu insan bir şeyi çok iyi bildiğinde kendinden şüphe etmez. Rust tam tersini yapıyor. Hiç emin olduğunuz bir konuda kendinizi sorguladığınız oldu mu? Olduysa kaç kere, bir mi iki mi? Rust için bu, olağan düşünce trafiği.
Burada bir ayrım yapmak gerekiyor, yoksa “Rust inanmaz, bilir” ile “Rust kendinden şüphe eder” çelişiyormuş gibi görünür. Rust mekanizmayı bilir, içerikten şüphe eder. Bedeninin nasıl çalıştığını bilir; gördüklerinin gerçek olup olmadığından şüphe eder. Dizi bunu bir de yapısal olarak yapıyor: 2012’de Rust gerçekten şüpheli. Sorgu odasındaki dedektifler onu Lake Charles cinayetiyle ilişkilendirmeye çalışıyor ve Rust bunu biliyor; oraya dosyaları görmek için giriyor. Kendi zihninin hem dedektifi hem şüphelisi olan adam, dizide de hem dedektif hem şüpheli.
Onu sıradan bir karamsardan ayıran şey de bu. “Ben gerçeği görüyorum” düşüncesinin de insan zihninin kurduğu başka bir hikâye olabileceğini kabul eder. Kendi teorilerine saldırır, motivasyonlarını sorgular, algılarından şüphe eder, gördüklerinin halüsinasyon olup olmadığını düşünür. Gerçek bir fanatik kendi düşüncesinden şüphe etmez; Rust eder. Fanatik kendi düşüncesini savunur, Rust kendi düşüncesinin karşısına geçer.
Bu, dehasının değil dürüstlüğünün ürünü. Ve bir bedeli var: Rust’ın zihninde hiçbir düşünce son hâlini alamaz. Her düşüncenin arkasında başka bir ihtimal, her ihtimalin arkasında başka bir kuşku vardır.
Harita ve Kör Nokta
Rust zihninin bir haritasını çıkarmış, her bir köşesini en ince ayrıntısına kadar biliyor. Ama o harita onu kurtarmıyor; sadece ne kadar kaybolduğunu gösteriyor.
Kendini anlamak onu özgürleştirmedi. Aksine, ne kadar yakından baktıysa içinde bulunduğu kafesi o kadar net gördü. Ve insan kendini ne kadar dikkatle gözlemlerse gözlemlesin, her zihnin bir kör noktası var. Rust’ın kör noktası kendi aydınlığını görememesi. Bu metnin yedinci bölümü bu kör noktayla başlayacak.
Çizimler ve Bira Kutuları: Zihnin Dışarı Taşması
Rust dava boyunca kapsamlı şemalar, haritalar, bağlantı çizimleri yapıyor. Bu görsel öğrenmeden fazlası: bilişsel boşaltma. Zihninin tuttuğu yükü dışarıya aktarma, içindeki yapıyı somutlaştırarak serbest kapasitesini artırma. Düşünce üzerine düşünmenin, yani metakognisyonun fiziksel uzantısı bu. Düşünceleri üzerine düşünmek için önce düşünceleri dışarı çıkarıyor. Yapıyı görmek için yapıdan çıkıyor.
1995’te bu işi büyük bir defterle yapıyor. Karakolda ona “Taxman”, yani vergi memuru demeleri bu defter yüzünden.47, 5 Lakap yerinde, çünkü o defter sadece not tutmuyor, hesap da tutuyor. Üçüncü bölümde, çadır vaazında, Rust inananlar hakkında ağır bir hüküm verince Marty soruyor: “Sence o defter taş tablet mi?” Yani on emrin yazıldığı tablet. Marty bunu alay olsun diye söylüyor ama doğru söylüyor.
On yedi yıl sonra o defter bir depo odasının duvarına taşınıyor. Yedinci bölümde Marty’ye gösterdiği oda, 1995’teki defterin 2012 hâli: haritalar, kupürler, kayıp kişi dosyaları, ortada kaset. O zaman koltuğunun altında taşıdığı şeyi şimdi kiralık bir odaya kilitlemiş. Bence ikisi aynı alışkanlık, sadece ölçek büyümüş. Defterle alay eden karakol artık yok ama defter hâlâ tutuluyor ve içinde ne olduğunu yalnızca Rust biliyor. Zihnin dışarı taşması burada en uç noktasına varıyor: Rust’ın zihninin bir odası var ve kapısı kilitli.
2012 sorgusunda ise elleri bira kutularından küçük adam figürleri yapıyor. Bu detay bence sessiz ama açık bir gönderme. Rust insanları programlarını çalıştıran kuklalar olarak görüyor ve masanın üzerinde kelimenin tam anlamıyla kukla yapıyor. Elleri boş durmuyor çünkü zihni boş durmuyor. Aynı zamanda karşısındaki iki dedektife de bir mesaj bu: seninle konuşurken bile aklımın yalnızca bir kısmı burada.

Bölüm II
DosyaTeksas, 1990’larNarkotik, gizli görev: “Crash”Lubbock, psikiyatri, dört ay
Rust’ı Rust Yapan Yıkımlar
Rust varoluşun bir işkence olduğu sonucuna saf bir düşünce süreciyle ulaşmadı. Birbiri üstüne binen yıkımların birikimiyle ulaştı. Zemin çökmeden önce zaten çatlıyordu. Dizinin verdiği sırayla bakalım: Alaska, Sophia, Crash.
Alaska: Zemin Zaten Çatlaktı
Rust’ın çocukluğu karakterini anlamak için kilit taşı. Annesi o küçükken gitmiş; Vietnam’dan dönen babası onu Alaska’ya götürmüş. İzole bir ortamda geçen yıllar. Orada doğayla, soğukla ve yalnızlıkla erken tanışmış. Babasıyla anlaşamadıklarını kendisi söylüyor. Rust daha çocukken bile dünyanın sıcak bir yer olmadığını öğrenmiş.
Bunu Rust’ın kendisi de bir yerde ima ediyor. 2012’de dedektiflerden biri bu işin pek çok adamı değiştirdiğini söylediğinde Rust işi suçlamıyor:
“I can’t say the job made me this way. More like me being this way made me right for the job.”
“İşin beni böyle yaptığını söyleyemem. Daha çok, böyle olmam beni bu iş için doğru adam yaptı.”
Rust Cohle · 2012 sorgusu
Pesimizm hakkında eski bir tartışma var: insan pesimist mi olur, yoksa pesimist mi doğar? Ligotti’ye göre doğar.7 Dizi iki cevabı birden veriyor. Rust karanlığını hep akılla, gözlemle savunuyor; dizi ise bize sürekli yaralarını gösteriyor. Bence bu cümle ikisinin ortasında duruyor: zemin zaten çatlaktı. Sophia ve Crash o çatlağı büyüttü ama açmadı.
Ekranda görmesek de, kızının doğumunun onun için bir kırılma noktası olduğunu düşünüyorum. O soğuk dünyada ilk kez gerçek bir sıcaklık hissetmiş; kaybedince de soğuğa geri dönmüş, bu kez içeriden. 2002’den sonra sekiz yılını yeniden Alaska’da geçirmesinde de bence bir tesadüf yok; çember başladığı yere dönüyor.59
Sophia: Merkezdeki Yara
Rust’ı bu noktaya getiren pek çok olay var ama en önemlisi kızının kaybı. Sophia iki yaşındayken evin önünde bir araba çarptı.8 O olaydan sonra eski Rust’tan eser kalmaz. Evliliği çok geçmeden dağılır; hayat amacını kaybeder. Nasıl dağıldığını Rust ikinci bölümde, sorguda tek cümleyle söylüyor: kazadan sonra Claire’le birbirlerine düştüler, hayatta kalmış olmayı birbirlerine bağışlayamadılar.7, 22 Sophia’yla birlikte yası paylaşabileceği tek kişi de gitti; o günden sonra Rust yasını tek başına ve dolaylı yoldan tutuyor. Pesimist ve anti-natalist olması, hakikati gördüğünü düşünmesi de bence bu olaydan sonra.
Kızının kaybından önce Rust’ın hayatında bir gelecek fikri var: bir aile, bir ev, bir çocuk, dolayısıyla korunması gereken bir dünya. Kızının ölümüyle birlikte gelecek onun için anlamını kaybeder. Yaşanacak bir yer olmaktan çıkıp kaybedilmiş bir şeye dönüşür.
“I think about my daughter now, and what she was spared. Sometimes I feel grateful. The doctor said she didn’t feel a thing, went straight into a coma. Then, somewhere in that blackness, she slipped off into another, deeper kind. Isn’t that a beautiful way to go out, painlessly as a happy child? … As to my daughter, she spared me the sin of being a father.”
“Şimdi kızımı düşünüyorum, nelerden kurtulduğunu. Bazen minnet duyuyorum. Doktor hiçbir şey hissetmediğini söyledi; doğrudan komaya girmiş. Sonra o karanlığın içinde bir yerde, daha derin bir karanlığa kaydı. Gitmek için güzel bir yol değil mi, acısız, mutlu bir çocuk olarak? … Kızım, beni baba olmanın günahından kurtardı.”
Rust Cohle · 2012 sorgusu
Kızının ölümüyle ilgili suçluluk duyar, çünkü mantığıyla kalbi arasında bir uçurum var. O uçurum Rust’ın en büyük yarası. Bu monologda “doktor acı çekmediğini söyledi” cümlesini bir teselli gibi söylemiyor, bir hakikat gibi söylüyor; hatta minnet duyduğunu söylüyor. Bence tam da bu yüzden bu cümle Rust için bir cope. Cope derken şunu kastediyorum: doğruluğu ikincil olan, asıl işi acıyı taşınabilir kılmak olan bir inanç ya da alışkanlık. Cope’un işleyen hâli budur: inandığın şeyin seni koruduğunu görmezsin. “Bazen” kelimesi ve “güzel bir yol değil mi?” sorusu, koruyan şeyin arkasındaki adamı gösteriyor. Bu, Rust’ın cope zincirinin ilk halkası.
Bu cümlenin çok eski bir atası var. Nietzsche Tragedyanın Doğuşu’nda bir Yunan efsanesi anlatır. Kral Midas, Silenos’a insan için en iyi şeyin ne olduğunu sorar. Silenos’un cevabı: en iyisi hiç doğmamış olmak; ikinci en iyisi bir an önce ölmek. Rust’ın “acısız, mutlu bir çocuk olarak” dediği şey tam olarak bu, Silenos’un bilgeliği. Bu benzerliği bana Sarah K. Donovan gösterdi.8 Rust bunu kendi kaybından çıkarmış. Ama Nietzsche’nin bu efsaneyi neden anlattığını da unutmamak lazım: Yunanlar Silenos’un ne dediğini biliyordu ve yine de yaşamanın bir yolunu aradılar. Rust da sonunda o yoldan geçecek.
Kayıp onu uyuyamayan, sürekli tetikte yaşayan bir adama dönüştürür. “Uyumuyorum, sadece rüya görüyorum,” diyor birinci bölümde. Uyku onun için kaçış olmaktan çıkmış, ceza olmuş; bu yüzden kaçınıyor. Alkol, sigara, bazen uyuşturucu. Hepsi o karanlıkla başa çıkmanın, zihindeki gürültüyü bastırmanın yollarıdır. Ama hiçbiri işe yaramaz; sadece onu daha da dibe çeker. İşe yaramadığını bilir ve yine de içer.
Crash: Kimliğin Bir Kez Tamamen Çözülmesi
Bu noktayı çoğu yorumun bir aksiyon sahnesi olarak geçiştirdiğini düşünüyorum ve bu büyük bir hata. Sophia’dan sonra Rust narkotiğe geçiyor. Orada, bebeğine metamfetamin enjekte eden bir bağımlıyı vuruyor. Savcılık ona iki seçenek sunuyor: hapis ya da derin gizli görev. Rust ikincisini seçiyor ve dört yıl boyunca Crash oluyor. Bir uyuşturucu çetesine sızdığı o dört yılda sadece kimliğini değiştirmedi. Bitirdi. Bir karakteri o kadar tam yaşadı ki dört yılın sonunda hangi Rust’ın gerçek olduğunu söylemek imkânsız hâle geldi. Çıkışı da bir çatışma ve dört ay psikiyatri hastanesi oldu.9
Bu, başka birini bu denli etkilemezdi. Ama kim olduğunu bu kadar iyi bilen, öz-gözlemini bu kadar rafine etmiş biri için kimliği yitirmek, ne kaybettiğini de tam olarak bilmek demek. Yeraltından çıkan Rust pek çok şeyin sahte olduğunu artık kitaptan bilmiyor; yaşayarak biliyor.
Bundan çıktığında kim olduğunu yeniden biliyor, evet. Ama bu bilme artık eskisinden farklı bir şey. Bir kez çözülen kimlik bir daha o özgün güveni taşımıyor. Savunmasızlığını fark etmiş. Metakognisyonunun bu kadar ileri düzeyde olmasının sebebi de bu: kimliği bir kez tamamen dağıldı, o yüzden onu her gün yeniden kontrol ediyor. Kendilik onun için artık her gün yeniden doğrulanması gereken bir şey. Dördüncü bölümde Crash’e geri dönmeden hemen önce şahdamarını tutması bu sürecin fiziksel uzantısı.
Bu dönemin bir başka kalıcı mirası daha var: nörolojik hasar. Sinir hasarı, halüsinasyonlar, kendi deyimiyle “psikosferin kokusu”, sinestezi belirtileri, yani bir duyunun başka bir duyuyla karışması. Bunlar onun deli olduğunu göstermez. Aksine, ağır uyuşturucunun ve acının insan zihnini nasıl yeniden şekillendirdiğini gösterir.
“I get a bad taste in my mouth out here. Aluminum, ash. Like you can smell the psychosphere.”
“Buralarda ağzıma kötü bir tat geliyor. Alüminyum, kül. Sanki psikosferi koklayabiliyormuşsun gibi.”
Rust Cohle · 1995
Bu tat dizide bir kez daha geliyor. Sekizinci bölümde, on yedi yıl sonra, Childress’lerin evine vardıklarında Rust aynı şeyi söylüyor: o tat, alüminyum, kül; bunu daha önce tatmıştım.10, 11 1995’te Marty’nin gülüp geçtiği şey 2012’de onları doğru kapıya getiriyor. Crash’in bıraktığı hasar, Rust’ın en iyi aletine dönüşmüş.
Rust’ın monologları kürsüden gelmiyor; dört yıl boyunca başka biri olmuş bir adamın ağzından geliyor. Undercover yılları Sophia’yı hazırlamadı; Sophia undercover yıllarını hazırladı. Kızını kaybeden adam bir bağımlıyı öldürdü, sonra dört yıl boyunca başka biri olmayı seçti. Crash, doğrudan yas tutamayan Rust’ın kendini sildiği dönem.
Doğum Günü: Zırhın Çatladığı Gün
Rust’ın flat circle inancına göre kızının ölümü her an gerçekleşiyor ve Rust bunu zihinsel olarak her saniye taşıyor. Ama 1995 Rust’ı ayık kalmaya çalışan bir adam ve bunu bir kez, kızının doğum gününde kaybediyor. Birinci bölümde Marty’nin evine sarhoş gelmesinin sebebi bu; 2012’de kendisi söylüyor.
Rust kızının ölümünü her saniye taşıyor ve yılda bir gün bu yük zırhı aşıyor. Rust’ın bütün yıl boyunca kurduğu şey, o acıyı taşıyabilmek için bir zırh. Dava, felsefe, programlanış; bunların hepsi acıyı yönetilebilir kılıyor, onu işlevsel tutuyor. Takvim o günü işaret ettiğinde ham, insani yas felsefi çerçeveyi kırıyor. O gün Rust sadece bir baba. İçiyor.
“I couldn’t think of a good reason not to. Usually I can.”
“Bunu yapmamak için iyi bir sebep bulamadım. Genelde bulurum.”
Rust Cohle · 1995
Yani o gün içmemek için sebep bulamaması gayet mantıklı. Çünkü o gün tam olarak “sebeplerin” işe yaramadığı gündür. Ve bu, programlanışın bir cope olduğunu doğruluyor: cope çalıştığında Rust ayakta, çalışmadığında içiyor. 2002’de ve 2012’de sürekli içmesi de aynı şeyi söylüyor: zırh kalıcı olarak çatladığında Rust ne yapıyorsa onu.
Anlam Aramanın Kendisini Sorgulamak
İnsan bir şey kaybettiğinde genellikle anlam arayışına girer. Dine, felsefeye, başka insanlara, bir şeye. Rust tam tersini yaptı. Kızını kaybetmek ona şunu gösterdi: anlam aramanın kendisi de bir yanılsamadan ibaret. Anlam, acıyı katlanılır kılmak için ürettiğimiz bir savunma mekanizması.
Bu yüzden acıyı açıklamak yerine taşır. Ona bir hikâye uydurmak yerine doğrudan bakar. Kaybının içinde teselli yok, çıplaklık var. Kayıp, dünyaya bakışını değiştirmiş; onu acı çeken birinden, acıya dair bütün açıklamalardan şüphe eden birine çevirmiş.
Ama burada dikkat edilmesi gereken bir şey var. Kızının ölümünü doğrudan yaşayamayan Rust, onu kozmik bir teoriye dönüştürür. Bu, acısını azaltmaz ama ona bir biçim verir. Çünkü anlamsız ve kişisel bir felaketle yaşamak yerine, o felaketi insanlık ve varoluş hakkında genel bir düşüncenin parçası hâline getirir.
Rust’ın felsefesi bir hakikat arayışı olduğu kadar, doğrudan tutamadığı yasın yerine koyduğu şey.
Sıradaki · Bölüm IIIZemin: Rust’ın FelsefesiBölüm III
DosyaÇadır vaazı, 1995Reggie Ledoux: “zaman düz bir çemberdir”Defter
Zemin: Rust’ın Felsefesi
Etiket Meselesi: Nihilist mi, Pesimist mi?
İzleyiciler ve yorumcular arasında Rust kolayca nihilist diye etiketlenir; Winters da Thompson da bu kelimeyi Rust için kullanıyor.5, 12 Ama bu tam doğru değil. Etiketi ilk reddeden de ben değilim, Rust’ın kendisi.
“Look, I consider myself a realist, all right, but in philosophical terms, I’m what’s called a pessimist.”
“Bak, kendimi bir ‘realist’ olarak görüyorum ama felsefi terimlere göre buna ‘pesimist’ deniyor.”
Rust Cohle · 1995
Nihilizm en az üç ayrı şey. Varoluşsal nihilizm evrensel bir anlamın olmadığını söyler; Rust buna evet der. Ahlâkî nihilizm değerlerin de olmadığını söyler; Rust buna hayır der. Rust’ın kötülüğü ne kadar net gördüğünü, çocuklara yapılan şeylere nasıl tepki verdiğini izledik. Ahlâk kodu var, hem de sert bir kodu. Ama kodu evrenden almıyor; yalnızca kendinden çıkarıyor. Epistemik nihilizm bilginin mümkün olmadığını söyler; Rust buna da hayır der, bilgiye tutkuyla bağlıdır, bütün hayatı bilmek üzerine kurulu. Üç sorudan ikisine hayır diyen birine nihilist demek yanlış olur.
Yine de dürüst olayım: etiket bir yerden yapışıyor. Nietzsche nihilisti şöyle tanımlar: dünyanın olduğu hâline “olmamalı”, olması gereken hâline “yok” diyen kişi. Bu tanım Rust’a oturuyor. Rust’a göre bilinçli insanın yaşadığı bu dünya olmamalı; anlamı olan bir dünya ise yok. Yani Rust bu dar anlamda nihilist, ama yukarıdaki üç anlamın ikisinde değil. Bu tanımı Rust’a ilk uygulayan Evan Thompson.12
“Pesimist” kelimesi de göründüğü kadar basit değil. Gündelik dilde kötümser, her şeyin kötü gideceğini düşünen insan; bu bir mizaç. Felsefede ise bir fikir. Felsefi iyimser, evrende insan aklının kavrayabileceği bir düzen olduğuna inanır. Bu anlamda dindar da iyimser, her şeyi bilimin açıklayacağına inanan ateist de. Pesimist ise böyle bir düzen olmadığını, olsa bile aklımızın ona yetmeyeceğini düşünür. Bu ayrımı Joshua Foa Dienstag’dan aldım.13 Rust’ın “felsefi terimlerle” demesi bu yüzden önemli. Marty kelimeyi mizaç olarak anlıyor ve ne demek olduğunu soruyor; Rust da mizaç diliyle cevap veriyor: “Partilerde kötüyüm demek.” Espri tam iki anlamın arasına yapılmış.
Nihilizm aslında rahat bir şeydir. Her şey anlamsızsa sorumluluk da yok, çaba da yok. Git yat. Rust böyle yaşamıyor. Her gün kalkar, her gün davayı sürdürür. Rust, hayat boş ise çabalamanın ne anlamı var diye düşünmez. “Hâlâ hayattayım ve bir şeyler yapmalıyım” diye düşünür.
Daha doğru bir etiket pesimist antinatalizm olurdu. Peki absürdist mi? Bir yere kadar evet, ama bunu kabul etmek kendi anlam inşasını da kabul etmek demek ve Rust bunu kaldıramıyor. Absürdizm, anlamsız bir evrende anlamsızlığı kabul edip yine de isyan eden figürdür; Camus bu figüre Sisifos der ve onu mutlu hayal etmemizi ister.14 Rust isyan ediyor ama isyanın bir anlam ürettiğini kabul etmeye yanaşmıyor.
Felsefi Soy: Dört İsim, Bir Adam
Burada iki düzeyi ayırmak gerekiyor. Yazar düzeyinde: Nic Pizzolatto, Rust’ın monologlarının büyük kısmını Thomas Ligotti’nin The Conspiracy Against the Human Race’inden almış, suçlayanlara göre yer yer kelimesi kelimesine; bu yüzden intihal suçlamasıyla karşılaştı15, 16, 17 ve Wall Street Journal’a verdiği röportajda okuduklarını kendisi saydı: Ligotti, Cioran, Thacker, Brassier, Benatar.18, 49 Karakter düzeyinde: Rust bunları kitaptan öğrenmemiştir. 1995 dairesinde kitap var ama Marty’nin üçüncü bölümde alay ettiği türden: cinayet el kitapları. Rust’ı bir felsefe kitabının başında hiç görmüyoruz. Undercover yıllarda, uyuşturucunun ve şiddetin içinde, kendinin kim olduğunu yitirerek deneyimsel olarak varmıştır bu noktaya. Dizinin başarısı, ödünç alınmış bir felsefeyi kemikten gelen bir sese dönüştürmesi.
Ligotti’nin tezi şu: bilinç acının mekanizması; insanlar kör programlar çalıştıran kuklalar; iyimserlik bir netlik hâli olmaktan çok bir bozukluk.
“I think human consciousness is a tragic misstep in evolution. We became too self-aware. Nature created an aspect of nature separate from itself. We are creatures that should not exist by natural law. We are things that labor under the illusion of having a self, this accretion of sensory experience and feeling, programmed with total assurance that we are each somebody when, in fact, everybody’s nobody. I think the honorable thing for our species to do is deny our programming. Stop reproducing. Walk hand in hand into extinction. One last midnight, brothers and sisters opting out of a raw deal.”
“Bence insan bilinci evrimde atılmış trajik bir yanlış adımdır. Kendimizin fazla farkına vardık. Doğa, kendisinden ayrı duran bir doğa parçası yarattı. Doğa yasaları uyarınca var olmaması gereken yaratıklarız. Duyusal deneyim ve duyguların birikiminden doğan bir benliğe sahip olduğumuz yanılsaması içindeyiz; her birimiz birisi olduğumuzdan emin olacak şekilde programlanmışız, oysa aslında hiçbirimiz birisi değiliz. Bence türümüzün yapabileceği onurlu şey, programlanışını reddetmektir: üremeyi bırakmak ve el ele vererek yok oluşa yürümek. Tek bir son gece; kardeşlerim, hep birlikte bu adaletsiz anlaşmadan çekilmek.”
Rust Cohle · 199512
Ama Rust’ı Ligotti’ye indirgemek yetmez. Arkada üç isim daha var.
- Schopenhauer
- Her şeyin altında kör, amaçsız, doyumsuz bir irade yatar. Hayatta kalmak için var olmak. Yaşamak, iradenin seni kullanmasına izin vermektir. Bu çerçeve Rust’ın anti-natalizminin asıl omurgasıdır.
- Zapffe
- “Son Mesih” (1933)19: bilinç, doğanın bir türe fazla verdiği şeydir; insan bu fazlalığı taşıyamaz ve onu bastırmak için dört yol bulur: kendini izole etmek, bir şeye demirlemek, dikkatini dağıtmak, acıyı sanata çevirmek. Ligotti’nin kitabı Zapffe’nin anısına adanmıştır50 ve “bilinç trajik bir hatadır” fikri buradan gelir.
- Benatar
- Asimetri argümanı. Acı kötüdür, haz iyidir. Ama olmama durumu ne iyidir ne kötü, çünkü onu hissedecek biri yoktur. Dolayısıyla var olmak her zaman zarardır; var olmamak ise hiçbir şeyi kaçırmamaktır.20
- Ligotti
- Bilinç doğanın trajik hatasıdır. Doğa içinde kör bir güç vardır; bir noktada bu gücün içinden, o güçten haberdar olan bir varlık çıkar. Bu varlık acı çekmeye mahkûmdur, çünkü kendi varoluşunun anlamsızlığını görecek kadar zekidir.7
Monoloğun son cümleleri bu soyun tamamından çıkıyor: programlanışı reddetmek, üremeyi bırakmak, el ele yok oluşa yürümek. Dil Zapffe’nin ve Ligotti’nin dili; Benatar’ın asimetri argümanı ise Rust’ın vardığı sonucun felsefi savunması. Bu bir provokasyon değil. Rust bunu gerçekten inanarak söylüyor. Bilinç onun için bir lanet. Rust da bunun farkında.
Schopenhauer hakkında iki şey daha söylemem lazım. Birincisi: Dienstag’ın aktardığına göre pilot bölümün senaryosunda Rust, Schopenhauer’in adını açıkça anıyormuş; o satır ekrana gelmemiş.13 Bir rastlantı daha: Mountenay’in hatırlattığı gibi Schopenhauer’in de çok küçükken ölen bir kızı olmuş.21 Schopenhauer onun hakkında neredeyse hiçbir şey yazmamış; Rust ise en ağır monoloğunu kızına ayırıyor. İkincisi daha önemli: Schopenhauer’in ahlâkı merhamete dayanır. Başkasının acısını kendi acın gibi duymak, ona göre tek gerçek ahlâkî güdüdür. Yani hayatın acı olduğunu söyleyen adam, tam da bu yüzden insanı acı çekenden sorumlu tutar.
Programlanış: Hem Gerçek İnanç Hem Zırh
Rust neden intihar etmiyor? Cevabı çok karakteristik.
“So, what’s the point in getting out of bed in the morning?”
— “I tell myself I bear witness, but the real answer is that it’s obviously my programming. And I lack the constitution for suicide.”“O hâlde sabahları yataktan kalkmanın ne anlamı var?”
Marty Hart · Rust Cohle · 1995
— “Kendime tanıklık ettiğimi söylüyorum. Ama gerçek cevap şu ki, bu açıkça benim programlanışımdan kaynaklanıyor. Ve intihar edecek bünyeye sahip değilim.”
“Hayata bağlayan şeyler var” demiyor. “Korkuyorum” demiyor. “Programlanışıma ters” diyor. Bu cümle aynı anda iki şey yapıyor.
Birincisi, Rust’ın gerçek inancı. Kendini evrimsel bir mekanizmanın çıktısı olarak görüyor. İntihar etmemek de dahil her şeyi bu çerçeveye oturtabiliyor. Yukarıdaki monologda söylediği gibi: benlik bir yanılsama, herkes hiç kimse. Üçüncü bölümün sonunda aynı şeyi bir kez daha, bu sefer bir rüya olarak anlatıyor.
“You, yourself, this whole big drama, it was never more than a jerry-rig of presumption and dumb will, and you could just let go. To finally know that you didn’t have to hold on so tight. To realize that all your life, all your love, all your hate, all your memories, all your pain, it was all the same thing. It was all the same dream, a dream that you had inside a locked room, a dream about being a person.”
“Sen, kendin, bütün bu büyük dram; hiçbir zaman varsayımdan ve kör iradeden derme çatma kurulmuş bir düzenekten fazlası değildi ve bırakabilirdin. Sonunda o kadar sıkı tutunmak zorunda olmadığını bilmek. Tüm hayatının, tüm aşkının, tüm nefretinin, tüm anılarının, tüm acının aynı şey olduğunu fark etmek. Hepsi aynı rüyaydı; kilitli bir odada gördüğün bir rüya. Bir birey olduğuna dair bir rüya.”
Rust Cohle · 2012 sorgusu
İkincisi, bir savunma mekanizması. Rust’ın felsefi çerçevesinin tamamı, acıyı taşınabilir kılmak için kurulmuş bir zırh. Bunu nereden biliyoruz? Rust’ın çelişkiyi görüp çözmemesinden. Bu saf bir inanç olsaydı, programlanışına ters davrandığı her yerde, yaşamayı hak etmediğini düşündüğü her anda bir açıklama arardı. Aramıyor. Çünkü çerçevenin işi doğru olmak değil, taşımak. Saf inanç açıklama ister; zırh istemez.
Yani felsefi pozisyon hem gerçek hem cope. İkisi aynı anda. Yazarın Notu’nda söylediğim şey tam olarak burası ve Rust’la ilgili neredeyse her çelişki buradan çözülüyor.
Birinci bölümdeki monoloğun içinde küçük bir çelişki daha var. Rust önce her şeyin programlanmış olduğunu söylüyor, sonra onurlu olanın programlanışı reddetmek olduğunu. Programlanmış bir şey programını nasıl reddeder? Ancak programının farkına vararak. Yani Rust’ın “trajik yanlış adım” dediği bilinç, önerdiği çıkışın da tek aracı. Hastalık da ilaç da aynı yerden geliyor. Rust bunu söylemiyor ama cümlesi söylüyor. Bunu ilk Daniel P. Malloy’da okudum.22
İntiharda ise Rust, Schopenhauer’den ayrılıyor. Schopenhauer intiharı reddeder ama günah olduğu için değil. Ona göre kendini öldüren insan yaşamayı reddetmiyor, sadece önüne konan hayatı reddediyor; yani aslında yaşamak istiyor. Rust ise intiharı ilke olarak kabul ediyor; onu durduran tek şey bünyesi. Ama Sandra Shapshay’in dediği gibi, intihar edecek bünyesi olmayan bu adam 2002’den sonra kendini içkiyle yavaş yavaş öldürmekte epey başarılı.23
Bir de benlik meselesi var. Rust’ın “herkes hiç kimse” cümlesi, bugün bazı felsefecilerin savunduğu bir fikre çok yakın: beyin dünyanın bir modelini kurar, o modelin içine bir de kendini koyar; ortada bir benlik yok, sadece kendini model olarak tanıyamayan bir model var. Bence bu fikre yapılabilecek en iyi itiraz şu: benliğin sabit bir “şey” olmadığı doğru olabilir, ama buradan “herkes hiç kimse” sonucuna atlamak bir sıçrama. Benlik bir nesne değilse bir süreç. Dans gibi. Dans, dans etmekten ayrılmaz; ama dans eden birine “aslında dans yok” demek de saçma. Bu itirazı Evan Thompson’dan aldım.12 Ek’teki Not 02’de benliği beyni, lavuğu ve gözlemciyi içinde tutan şey olarak anlatırken ben de buna yakın bir yere varmıştım. Daha ilginci, Rust da finalde o sıçramadan yarı yolda dönüyor:
“Look, as sentient meat, however illusory our identities are, we craft those identities by making value judgments. Everybody judges, all the time. Now, you got a problem with that, you’re living wrong.”
“Bak, hisseden et parçaları olarak, kimliklerimiz ne kadar yanılsama olursa olsun, o kimlikleri değer yargılarıyla biz işleriz. Herkes yargılar, her zaman. Bununla bir sorunun varsa, yanlış yaşıyorsun.”
Rust Cohle · 2012
Kimlik bir yanılsama, ama o kimliği biz yapıyoruz ve yaparken verdiğimiz hükümler gerçek. Rust’ın ahlâkı da buradan çıkıyor; dördüncü bölümün konusu bu.
Zaman Düz Bir Çemberdir: Ledoux’dan Rust’a
Bu cümleyi dizide ilk söyleyen Rust değil.
“I saw you in my dream. You’re in Carcosa now, with me. He sees you. You’ll do this again. Time is a flat circle.”
— “What is that, Nietzsche? Shut the fuck up.”“Seni rüyamda gördüm. Şimdi benimle Carcosa’dasın. O seni görüyor. Bunu yine yapacaksın. Zaman düz bir çemberdir.”
Reggie Ledoux · Rust Cohle · 19958
— “Ne bu, Nietzsche mi? Kapa çeneni.”
“Someone once told me time is a flat circle. Everything we’ve ever done or will do, we’re gonna do over and over and over again. And that little boy and that little girl, they’re gonna be in that room again and again and again, forever.”
“Birisi bana bir zamanlar zamanın düz bir çember olduğunu söylemişti. Yaptığımız her şeyi ve yapacağımız her şeyi, tekrar tekrar tekrar yapacağız. Ve o küçük oğlan ile o küçük kız, o odada yeniden olacaklar; tekrar, tekrar, sonsuza kadar.”
Rust Cohle · 2012 sorgusu
Reggie Ledoux bunu Marty onu vurmadan birkaç dakika önce, ellerinde kelepçe, Rust’a bakarak söylüyor; aynı nefeste Carcosa’yı ve kara yıldızları anıyor. Rust o an cümleyi tanıyor ve alay ediyor: Nietzsche mi bu? Yani fikrin kitaptaki aslını biliyor. Ama on yedi yıl sonra sorgu odasında aynı cümleyi söylerken Nietzsche’yi anmıyor; “birisi bana bir zamanlar söylemişti” diyor. Bu üç şey söylüyor. Rust en sert kozmolojisini bir çocuk istismarcısının ağzından çıktığı hâliyle taşıyor; kitaptaki hâliyle, Nietzsche’nin sorusuyla işi yok. Taşıdığı şey Ledoux’nun laneti. O kozmoloji, dizinin kötülük mitolojisiyle aynı dile ait. Ve Rust bunu on yedi yıl taşımış. Karanlığa uzun süre bakan adam karanlığın cümlesini de alıyor: Rust, Ledoux’nun cümlesini kendi hakikati yapmış.
Bu sahne çoğu zaman poetik bir karamsarlık olarak okunuyor. Fizik olarak okumak da mümkün; blok evren, yani eternalizm fikrinin popüler yorumu bu. Ama bence asıl önemli olan ne şiir ne fizik. Sophia her zaman ölmektedir. Rust her zaman o kamyon sesini duymaktadır. Bunu anlayan birinin yası bitmez. Çünkü kayıp geçmişte kalmış bir olay olmaktan çıkıp mevcut gerçekliğin sabit bir katmanına dönüşüyor. Yas tutacak bir bitiş yok, çünkü olay geçmedi; sadece bilinç ona artık doğrudan bakmıyor. Flat circle bir düşünce egzersizi değil, Rust’ın yas tutamamasının kozmolojik zemini.
Ve bu kozmoloji aynı zamanda bir savunma mekanizması. Bunu söylemek onu küçümsemek değil. Eğer evren anlamsızsa, Sophia’nın ölümünde kozmik bir haksızlık yok; yalnız fizik var. Suçlanacak kimse yok, öfkenin yöneleceği bir yer yok. Acı taşınabilir hâle geliyor. Rust bu çerçeveyi hakikat olarak kurdu ve büyük ihtimalle içtenlikle de öyle inanıyor. Ama onu tam ihtiyaç duyduğu anda, tam ihtiyaç duyduğu biçimde buldu.
Heykel ve Ray
Rust’ın kozmolojisi iki fikri kaynaştırıyor ve ikisini ayırmak gerekiyor. Birincisi: zaman bir heykeldir. Geçmiş, şimdi ve gelecek aynı anda vardır; dördüncü boyuttan bakabilsek uzay-zamanı tek bir yontu gibi görürdük, madde şimdiye kadar bulunduğu her yerde aynı anda. Bu, eternalizm. İkincisi: bilinç bu heykelin üzerinde bir ray gibi döner. Aynı hayata yeniden doğarsın, her şey tekrar eder. Bu, bengi dönüş. Rust beşinci bölümde ikisini aynı monologda söylüyor: heykel ve raydaki vagon. Monolog şu cümlelerle açılıp kapanıyor:
“In eternity, where there is no time, nothing can grow. Nothing can become. Nothing changes. So Death created time to grow the things that it would kill. … You’re trapped by that nightmare you keep waking up into.”
“Zamanın olmadığı sonsuzlukta hiçbir şey büyümez, hiçbir şey gelişemez. Hiçbir şey değişmez. Ölüm, zamanı yarattı; öldüreceği şeyleri büyütmek için. … Kapana kısılmışsınızdır, her uyandığınızda kendinizi içinde bulduğunuz kâbus tarafından.”
Rust Cohle · 2012 sorgusu
Bu cümleye bir itirazım var; Ek’te yazdım: Not 01 · Ölüm zamanı yaratmadı.
Birincisi yasın bitmemesini açıklıyor, ikincisi kapanı. Kaçış yok, sadece dairenin üzerinde yürümek var. Ama yine de yürüyor. Çünkü duracak olursa, o daire onu yutacak.
Nietzsche’nin Aynı Fikri, Rust’ın Ters Sonucu
Nietzsche yalnızca ikinci fikri, bengi dönüşü söyledi ve onu bir evet demek için kullandı: eğer her şey sonsuza kadar tekrar edecekse, şu an yaşadığın hayatı öyle yaşa ki sonsuza kadar yaşamak isteyesin. Varoluşu tasdik eden bir araç.
Rust aynı fikri alıyor ve tersine çeviriyor. Her şey zaten oldu ve tekrar olacak. Çıkış yok, değişim yok, kurtuluş yok. Nietzsche için sonsuz geri dönüş bir motivasyon aracıydı; Rust için bir lanet belgesidir.
Yani Rust bu fikre Schopenhauer gibi bakıyor. Schopenhauer, aklı başında hiçbir insanın ömrünün sonunda hayatını bir daha yaşamak istemeyeceğini söyler. Nietzsche ise Şen Bilim’de aynı düşünceyi bir şeytanın ağzına koyar ve sorar: bu haberi getiren şeytana lanet mi edersin, yoksa ona “sen bir tanrısın” diyeceğin muazzam bir an yaşadın mı? 2012’deki Rust ilk cevabı veriyor. Ama ona haksızlık etmeyelim. Nietzsche’nin sınavını geçmek, Rust için Sophia’nın ölümünü de sonsuz kez yeniden istemek demek. İçinde bir çocuğun ölümü olan bir hayata kimse kolay kolay “bir daha” diyemez. Bu soruyu bana Lawrence J. Hatab sordurdu.24, 25 Finalde bu şeytana geri döneceğim.
Sisifos: Ama Camus’nün Mutlu Hayal Ettiği Değil
Rust’ı Sisifos’a benzetmek doğru bir tespit ama eksik bırakılırsa yanıltıcı. Önce kayanın ne olduğunu söylemek gerekiyor, çünkü Rust’ın kayası tek bir şey değil. Zaman: her şey tekrar eder. Kötülük: yakaladığı her kötünün yerine bir yenisi gelir. Vicdan: kızını kurtaramamış olmak. Üçünü aynı anda taşıyor. Camus Sisifos’u neden mutlu hayal etmemizi ister? Çünkü Camus’ya göre anlamsız bir dünyaya karşı insanın isyanı başlı başına anlam üretir. Sisifos kayayı yuvarlar, geri döneceğini bilir, ama o yürüyüşte özgür.14 Kendi trajedisinin efendisi ve bu ona yeter. Kader değil, tercih.
Rust için bu yetmez. Yaratılan anlam da ona göre yalnızca bir illüzyon. Anlamsız bir dünyaya isyan etmek de anlamsız. Seçim de bir yanılsama: kayayı taşıyorsun çünkü başka türlü olamazsın. İrade de, seçim de, anlam da zihnin ürettiği kurgu.
Burada bir şeyi açıkça söylemem gerekiyor. Rust seçimi bir yanılsama sayar; ben yine de bu metinde “seçti” diyeceğim. Çünkü dışarıdan bakan için bu bir seçimdir ve Rust’ın kendi seçimlerini görememesi, kör noktasının bir parçası.
Bunun bir dayanağı da var. Harry Frankfurt’un bir düşünce deneyi var: biri, siz ne karar verirseniz verin belli bir şeyi yapmanızı garanti eden bir düzen kurmuş olsun. Ama siz o şeyi zaten kendi isteğinizle yapıyorsunuz. Başka seçeneğiniz yoktu, yine de siz seçtiniz ve siz sorumlusunuz. Buna Frankfurt örneği deniyor. Yani kukla olsak bile seçen bir kukla olabiliriz.22 Rust’ın intihar edecek bünyesi gerçekten olmayabilir; ama o bünyeyle ne yapacağı yine onun elinde. Bunu bir lanet gibi de taşıyabilir, kendi deyişiyle “tanıklık etmek” için bir fırsat gibi de.
Buna rağmen Rust kayayı taşıyor. Sisifos nasıl o kayayı zirveye ulaştıramayacağını biliyorsa, Rust da ne kadar kötüyü yakalarsa yakalasın kötülerin bitmeyeceğini biliyordur. Sonunda ölüm olduğunu ve karanlığa karışacağını bile bile yaşamaya devam eder. Cevap bulamayacağını bile bile soruları taşır.
Bu cesaretten gelmiyor. Cesaret risk hesabı yapar. Bu, hesap yapmaktan vazgeçip taşımaya devam etmekten geliyor.
Mutlu olup olmaması önemli değil. Sadece gitmesi önemli ve gidiyor. Bedeninin pes edeceği yere kadar. Ruhu çoktan pes etmiş olabilir; bedeni etmedikçe Rust bunu bir sebep sayıyor. Başka sebebi yok, bu yetiyor.
İşte Rust’ı Sisifos’a benzetmemin nedeni bu. Sadece Camus’nün Sisifos’u mutlu olarak devam etmeyi seçiyor, Rust ise mutlu olmasa bile devam etmeyi. Ve bu, mutluluktan çok daha büyük bir şey.
Anlam Değil, Yeterli Sebep
Böyle bir düşünce sistemi insanı kolayca eylemsizliğe sürükleyebilir. Fakat Rust’ın cevabı hiçbir zaman tam olarak teslimiyet değildir. Onu ayakta tutan şey, uğraşmaya değer bir şey yapmak.
“Life’s barely long enough to get good at one thing. So be careful what you get good at.”
“Hayat, bir şeyde iyi olmaya ancak yetecek kadar uzun. O yüzden neyde iyi olduğuna dikkat et.”
Rust Cohle · 2012
Birini kurtarmak. Bir katili yakalamak. Bir gerçeği ortaya çıkarmak. Bir şeyin peşinden gitmek. Rust’ın evrenin neden var olduğunu bilmeye ihtiyacı yok; sabah kalkmak için yeterli bir nedene ihtiyacı var. Buna anlam demiyorum, Rust için anlam olamazdı zaten. Bu sadece yeterli bir sebep. Bu metnin üstünde durduğu ayrım da bu.
Burada amaç ile görev arasındaki farkı ayırmak gerekiyor. Amaç insanı geleceğe bağlar; görev insanı bugüne zorlar. Rust geleceğe inanmaz, fakat bugünün işini yapar. Onu hayatta tutan şey zorunluluk.
Dosyalar, haritalar, fotoğraflar, semboller ve yıllar boyunca takip ettiği bağlantılar zihnini ayakta tutuyor. Davayı çözmek onun için bir meslek görevinden fazlası: kendisini intihardan uzak tutan bir ritüel. McConaughey’nin Rolling Stone’a 1995 Rust’ı için söyledikleri tam olarak bunu anlatıyor: bedene geri dönmeye çalışan, yıllarca Crash olduktan sonra çizgide yürümeye çalışan, keşiş gibi bir adam.1, 2, 45 Onda mekanik bir taraf var. Cinayet masasının düzenine ihtiyacı var. Hayatta kalabilmek için davaya ihtiyacı var. Birincisi bu işte çok iyi olduğu için, ikincisi de bu onu kendini öldürmekten alıkoyacağı için.
Bu yüzden Rust’ın pesimizmi boşluğa düşmek değildir; boşluğun içinde yürümektir.
“Hiçbir şeyin anlamı yoksa hiçbir şeyin önemi yok” demiyor. Daha zor bir yerde duruyor: belki evrensel bir anlam yok, ama yine de yapılması gereken şeyler var. Bir insanın hayatını kurtarmak için evrenin buna bir anlam yüklemesi gerekmiyor. Bir kötülüğü durdurmak için kozmik bir gerekçe gerekmiyor. Bazen doğru olanı yapmak, yalnızca doğru olduğu için yeter.
Sıradaki · Bölüm IVKod: Rust’ın Ahlâkı ve ÇocuklarBölüm IV
DosyaDora Lange, 3 Ocak 1995, ErathMarie Fontenot, kayıp, 1990Charmaine Boudreaux, 2002
Kod: Rust’ın Ahlâkı ve Çocuklar
Evrenden Değil, Kendinden Çıkarılmış Bir Ahlâk
Rust çoğu zaman ahlâksız veya ahlâk ötesi biri gibi görülür. Oysa Rust son derece ahlâklı bir karakterdir; sadece ahlâkını din, toplum veya saygınlık üzerinden kurmaz. Onun ahlâkı insanların ne yaptığına ve neden yaptığına bakar; söylediklerine kulak asmaz.
“If the only thing keeping a person decent is the expectation of divine reward, then brother, that person is a piece of shit.”
“Bir insanı düzgün tutan tek şey ilahi bir ödül beklentisiyse, kardeşim, o insan bir pisliktir.”
Rust Cohle · 1995, çadır vaazı
Yalnız cezadan korktuğu için iyi davranmak, Rust’a göre iyilik sayılmaz. Rust’ın ahlâkı içeriden gelen sorumluluğa dayanır. Doğru olanı yapmak, doğru olduğu için yeter.
Bu nedenle yozlaşmış polislerden, dinî otoriteyi kötüye kullanan insanlardan ve kendilerini iyi göstererek kötülük yapanlardan nefret eder. Rust’ın asıl düşmanı yalnızca katiller değildir; kötülüğü kutsal, kurumsal veya saygın bir görüntünün arkasına saklayanlardır. Onun için gerçek kötülük zarar vermekle başlamıyor; verdiği zararı anlamlandırıp meşrulaştırmakla başlıyor.
Rust için ne dış görünüş önemliydi ne övgü ne saygınlık. Sadece yapması gerekeni yapması önemliydi. Marcus Aurelius’un o sorusu tam olarak Rust’a yakışıyor: “Zümrüt çirkinleşir mi övgüler düzülmezse?”26, 27 Bütün bu çabalarını övgü almak, terfi almak ya da yüksek paralar kazanmak için yapmaz.
Rust’ın en önemli ahlâki özelliği, kendisini bu yargının dışında tutmaması. Kendini kahraman olarak görmüyor. Kirli işlere bulaştı, uyuşturucu kullandı, insanları manipüle etti ve kendi karanlığını biliyor. Ama bu farkındalık onu kendiliğinden iyi biri yapmıyor; kendini bilmek kendini affetmek demek değil. Kendisi hakkında verdiği hüküm, başkaları hakkında verdiği kadar acımasız.
“Do you wonder ever if you’re a bad man?”
— “No. I don’t wonder, Marty. World needs bad men. We keep the other bad men from the door.”“Hiç kötü bir adam olup olmadığını merak ettiğin oluyor mu?”
Marty Hart · Rust Cohle · 1995
— “Hayır, merak etmiyorum Marty. Dünyanın kötü adamlara ihtiyacı var. Öteki kötü adamları kapıdan uzak tutarız.”
Bunu derken aslında kötülüğü savunmaz; kendi karanlığını savunur. Kötü insanların varlığını kabul eder ve onların başka kötü insanları kapıdan uzak tutmak için kullanılabileceğini söyler. Bunda romantik bir yan yok. Rust kahramanların dünyayı kurtaracağına inanmaz. Sadece kapıya dayanan kötülüğü bazen daha az kötü olanların durdurabildiğini bilir.
Ama Rust’ın “kötü adam”ı ile Errol aynı kelimeyle anılsa da aynı şey değil. Aralarında bir derece farkı yok; tür farkı var. Rust’ta hâlâ kurtarılabilir bir şey var; Errol’de yok. Bu ayrımı Peter Brian Barry’den aldım.28 Bir şey daha: Rust doğaüstüne inanmayan biri ama “canavar” kelimesini rahatça kullanıyor. Bunda bir çelişki yok. Canavar olmak için doğanın dışından gelmek gerekmiyor; merhameti tamamen bitmiş bir insan da canavardır. Kilitli oda rüyasının sonundaki canavar bir insan. Bu, kötülüğü daha korkunç yapıyor: bizim gibi biri bunu yapabiliyorsa, o ihtimal bizde de var.
Rust’ın ahlâkı şöyle özetlenebilir: Evrenin adil olması gerekmez; ama insanın elinden geldiğince adaletsizliği azaltması gerekir.
Ve işte Rust’ın en büyük çelişkisi burada: insan hayatının kozmik ölçekte anlamsız olduğuna inanırken, tek tek insanların acılarını son derece ciddiye alır. Yerde yatan tek bir beden, kayıp tek bir çocuk, zarar görmüş tek bir insan onun için dayanılmaz. Evrenin umurunda olmayan şey Rust’ın umurunda.
Ama bence bu, ilk göründüğü kadar çelişki değil. Schopenhauer’in ahlâkı merhamete dayanır; dünyayı bir cehennem diye anlatır ama köleliğin kaldırılmasını, hayvanları koruyan dernekleri de över; acıyı azaltan her somut adımı alkışlar. Hayatın acı olduğunu söyleyen biri, tek tek acılara kayıtsız kalamaz. Yani Rust burada pesimizmine ihanet etmiyor; pesimizminin en eski ahlâkını yaşıyor. Sandra Shapshay’in güzel bir tespiti var: Rust’ı sabah yataktan kaldıran şey sadece programlanış değil. Eğer bir kurtuluş varsa, onun gökte değil burada, bir çocuğu kurtarmakta ve bir katili yakalamakta olduğu duygusu.23
İtiraf Aldırma: Rust’ın Asıl Silahı
Rust bir odaya girdiğinde beş saniye içinde o odanın dinamiğini okur. İnsanların maskelerini görmez; maskelerin altındaki korkuyu görür. Bu, performans yapmayı reddetmesiyle doğrudan bağlantılı. Gerçek olanı ayırt edebilmesi için kendisinin gerçek olması gerekiyor.
Kendi anlattığı kadarıyla mesele basit: herkes kendisinde bir sorun olduğunu bilir, sadece ne olduğunu bilmez. Herkes itiraf etmek ister. Rust sadece söyletir. Bu yüzden sorgu odası Rust’ın sahası; oradaki tek silahı sabrı ve insanı okuması.
Bu kapasitenin bir kaynağı da pesimizminin kendisi. Rust odaya ne bulacağına dair bir beklentiyle girmiyor. Marty ise dünyanın nasıl olması gerektiğini bildiğini sanıyor ve kafasındaki bu resim, dünyanın nasıl olduğunu görmesini engelliyor. Rust karşısındakinin ahlâksızlığına şaşırmıyor; şaşırmadığı için de yargısını erken vermiyor. Dizinin adındaki “gerçek dedektif” bence bu: doğruyu tespit edebilen adam. Dienstag da aynı yere varıyor.13 Kendi savunma mekanizmalarını parça parça bilen biri, karşısındakinin savunmasını da aynı soğuklukla söker. Kendine yaptığını şüpheliye de yapıyor.
Ama burada merhamet aramayın. 2002’de, altıncı bölümde, bebeklerini öldüren bir anneden itiraf alıyor ve ona şunu söylüyor: “Gazeteler sana sert davranacak. Hapishane de çocuklara zarar verenlere çok, çok sert davranır. Fırsat bulursan kendini öldürmelisin.” Bu cümle Rust’ın ahlâkının terapötik olmadığını gösterir. Rust affetmez, iyileştirmez, anlamaya çalışmaz. Sadece hakikati alır ve karşısındakine hakikatin ağırlığını bırakır. Ama daha fazlasını da gösterir: kendi kızını kaybeden adam, çocuklarını öldüren kadına ölümü öneriyor. Bu sahne bölümün geri kalanının, yani çocukların, tam ortasında duruyor.
“The newspapers are gonna be tough on you. And prison is very, very hard on people who hurt kids. If you get the opportunity, you should kill yourself.”
“Gazeteler sana sert davranacak. Hapishane de çocuklara zarar verenlere çok, çok sert davranır. Fırsat bulursan kendini öldürmelisin.”
Rust Cohle, Charmaine Boudreaux’ya · 20025
Kodun Karanlık Yüzü
Bu kodu idealize etmemek gerekiyor. 1995’te Rust kanıt odasından kokain çalıyor, koluna sahte iğne izleri yapıyor ve bir motosiklet çetesiyle silahlı bir baskına giriyor; hepsi Ledoux’ya ulaşmak için. Ledoux’yu bulduklarında Marty onu kelepçeliyken kafasından vuruyor3, 4 ve Rust tek kelime etmeden çatışma sahnesi kurmaya başlıyor. Yıllar sonra ikisi de bunu bir çatışma olarak anlatıyor. Bir çocuğu kurtarmak ve bir çocuk katilini öldürmek, Rust’ın kodunda meşru. Yalan söylemek kodda yok; ama o gün söylüyor.
Bunu şöyle okuyorum: Rust’ın kodu yasaya bağlı olsaydı o gün çatışma sahnesi kurmazdı; kodu kendi hakikat hiyerarşisine bağlı. Çocuklar en üstte. Onların altında kalan her şey, yasa ve kendi dürüstlüğü dahil, gerekirse feda edilebilir. Kod gerçek, ama temiz değil. “Kirli işlere bulaştı” derken kastettiğim tam olarak bu ve Rust bunu kendisi hakkında verdiği hükme dahil ediyor.
Anti-Natalizm: Doğmak Rızasız Bir Karardır
Rust anti-natalisttir, yani doğum karşıtı. Rust’ın düşüncesine göre bu dünyada acı vardır ve her doğan insan bu acıyı anlamlandırma ve hissetme özelliği taşır. Acının olduğu bir dünyaya bir birey getirmek, o bireye yapılan bir haksızlıktır. Getirmemek ise, acıyı hissedecek kimse olmayacağı için, olması gereken şey.
Onun gözünde doğmak, başkasının verdiği rızasız bir karar; doğanın seçtiği bir şey yok. Bir insanı hayata getirmek, onu acıyla tanıştırmaktır. Ve bu hesap, hiçbir mutlulukla kapatılamayacak kadar derin bir açık bırakır.
İkinci bölümde alıntıladığım Sophia monoloğunda üç nokta koyduğum yerde şu cümleler var. Onları oraya koymadım, çünkü yerleri burası:
“Trouble with dying later is you’ve already grown up. The damage is done. It’s too late. … I think of the hubris it must take to yank a soul out of nonexistence into this meat, and force a life into this thresher.”
“Geç ölmenin sorunu, o zamana kadar büyümüş olmandır. Hasar verilmiştir. Artık çok geçtir. … Bir ruhu yokluktan çekip bu etin içine sokmak, bir hayatı bu harman makinesine zorla atmak için ne büyük bir kibir gerektiğini düşünüyorum.”
Rust Cohle · 2012 sorgusu
Rust anti-natalizmini hiçbir yerde tek parça bir argüman olarak kurmuyor; parçaları dağınık. Toparlarsak şöyle bir şey çıkıyor: hayat zarardır, hele çocukluktan çıkınca; birini dünyaya getirmek bencilliktir, çünkü daha var olmayan birinin bir isteği olamaz, yerine getirilen ebeveynin isteğidir; kimse zarar görmek istemez; o hâlde çocuk yapmak yanlıştır. Rust’ın “kibir” dediği şey ikinci adım. Bu toparlamayı Chris Byron yapmış.20 Pizzolatto da Benatar’ı okuduğunu söylemişti; Benatar’ın asimetri argümanı, Rust’ın söylemediği gerekçenin felsefedeki hâli.
Bu düşünce elbette objektif bir hakikat olarak sunulamaz. Rust kızını dünyaya getirdiği ve onu kaybettiği için böyle bir düşünceye kapılmıştır. Acı çeken kızı değil, o; anti-natalizmi de kendi acısından çıkarıyor. Bu, argümanı geçersiz kılmaz ama nereden geldiğini gösterir. Diziden çıkarılmış bir sahne bunu neredeyse açıkça söylüyor. Sahneyi Chris Byron ve Daniel Tutt’un aktardığı kadarıyla biliyorum20, 29, 30: Mart 2014’te Extra programında gösterilip HBO’nun geri çektiği, sonra DVD ekine konan bu silinmiş sahnede Laurie, Rust’tan ayrılıyor, çünkü Rust çocuk istemiyor; ne onunla ne başkasıyla. Laurie bunun başına gelenler yüzünden olduğunu söylüyor, Rust ise bunun felsefi bir karar olduğunda ısrar ediyor. Laurie yarayı görüyor, Rust felsefeyi. Bence ikisi de haklı.
Bu argümana iki itiraz bana güçlü geliyor. Birincisi: acı her zaman insanın zararına değildir. Spor da acıtır ama sonunda iyi gelir. Çocukken cezalandırılıp odasına gönderilen Maisie, dizinin sonunda dengeli bir yetişkin; o dünyada bu az şey değil. İkincisi daha derin: bu argüman hayatı daha yaşanmadan, baştan hesaplıyor. Oysa hayat değişiyor ve insan neye dönüşeceğini önceden bilemiyor. Rust’ın kendisi bunun kanıtı. Birinci bölümde yokluğu öneren adam, sekizinci bölümde sevginin kendisini hissediyor ve bunu ancak yaşadığında biliyor, öncesinde değil. İlki Byron’ın, ikincisi Finn Janning’in itirazı.20, 31 İkisi de argümanı çürütmüyor ama Rust’ın sunduğu kadar kapalı bir hesap olmadığını gösteriyor.
Çocuklar: Rust’ın ve Marty’nin Tek Ortak Zaafı
Rust, kayıp ve zarar görmüş her çocukta kendi çocuğunu görür. Çocukları, acının hüküm sürdüğü bir dünyaya kendi rızaları olmadan getirilmiş masum varlıklar olarak görür. Bu masum varlıklara üzülür ve onları korumak ister. Zaafı olduğu nadir konulardan biri; davaya takıntısının sebebi de bu.
Her kapanmayan dosya, kendi yarasının bir yansıması. Bence Rust, çocukları kurtararak kendi kızının acısının hafifleyeceğini hayal eder. Yedinci bölümde depoda bulduğu kaydı Marty’ye izletiyor ama kendisi izleyemiyor; o kadar.
Marty’nin de tek zaafı bu ve dizi bunu tek bir sahneyle gösteriyor. Beşinci bölümde Ledoux’nun karavanına giriyor, içerideki iki çocuğu görüyor, dışarı çıkıyor ve elleri kelepçeli adamı kafasından vuruyor. Marty’nin hayatındaki başka hiçbir şey onu böyle bir şeye itmiyor; ne Maggie, ne kendi kızları, ne Rust. İkisini birbirine bağlayan tek zaaf, ikisinin de tereddütsüz aynı şeyi yaptığı tek an bu.
Marty’nin zaafı dışarıda kalmıyor, eve de giriyor ve dizi bunu Audrey üzerinden anlatıyor. İkinci bölümde Marty’nin büyük kızı oyuncak bebeklerini bir kadının çevresine dizilmiş beş erkek figürü olarak dizmiş; kamera bir an gösteriyor, kimse bir şey söylemiyor.58 Üçüncü bölümde okul, Audrey’nin cinsel çizimleri için arıyor. 2002’de, beşinci bölümde, Audrey bir arabada iki büyük oğlanla yakalanıyor.4 Altıncı bölümde Marty nezarette o ikisini dövüyor. Dışarıda çocuklara yapılanı soruşturan adam, kendi evinde aynı karanlığın izini görmek istemiyor. Ledoux’nun karavanında tereddüt etmeyen Marty, kendi kızı söz konusu olduğunda yalnızca yumruk atabiliyor. Rust’ın böyle bir sahnesi yok, çünkü koruyacak kızı kalmamış; Marty’nin var ve koruyamıyor. Bence ortak zaaf tam burada ikiye ayrılıyor: Rust başkalarının çocuklarını kurtarmak için yaşıyor, Marty kendi çocuğunu kaybetmemek için kör oluyor.
Bu yüzden polislik Rust için bir meslekten çok varoluşsal bir zorunluluk. Çözülmemiş davalara takıntılıdır, yıllarca aynı dosyayı kurcalar. Çünkü adalet, karanlığa karşı elinde kalan tek iş.
Ve kurbanlara bu kadar bağlanmasının bir sebebi daha var: onlar seslerini kaybetmiş insanlar. Rust ise sesini asla kaybetmemek için her şeyini yitirmiş biri. Orada bir ayna var.
Çarmıh, Mobilyasız Ev ve Kendini Mahrum Bırakmak
Rust’ın evindeki haç da aynı yerden geliyor. Ama nasıl açıkladığına dikkat etmek gerekiyor.
“You’re a Christian, yeah?”
— “No.”
— “Well, then what do you got the cross for in your apartment?”
— “That’s a form of meditation.”
— “How’s that?”
— “I contemplate the moment in the garden, the idea of allowing your own crucifixion.”“Hristiyansın, değil mi?”
Marty Hart · Rust Cohle · 1995 (HBO altyazısı · son satır yazarın çevirisi)32
— “Hayır.”
— “Madem öyle, o zaman neden evinde haç var?”
— “Bir tür meditasyon.”
— “Nasıl yani?”
— “Bahçedeki o anı düşünüyorum; kendi çarmıha gerilişine izin verme fikrini.”
HBO’nun Türkçesi “kendimi bahçede çarmıha gerilmiş bir hâlde hayal etmeye çalışıyorum” diyor. Ama İngilizcesinde Rust başka bir şey söylüyor: “the idea of allowing your own crucifixion”, yani kendi çarmıha gerilişine izin verme fikri. Çeviride kaybolan kelime “izin vermek”32 ve bence bütün mesele o kelimede. Rust kendini çarmıhta hayal etmiyor; Getsemani bahçesindeki anı düşünüyor. O an, acıyı kabul etme anıdır; bir işkence tasavvuru değil, bir karar. Rust her sabah bunu düşünüyor. Mobilyasız ev, uykusuzluk, dava; hepsini aynı kararın günlük biçimleri diye okuyorum: cezayı kabul etmek. Vicdanını rahatlatmayı hedeflemiyor; hiçbir zaman rahatlatamayacağını bilir. Çarmıh bunun meditasyonu.
Kendini hiçbir zaman gerçekten çarmıha germez. Bunun yerine yaşamayı reddeder ve kendini pek çok şeyden mahrum bırakır. Minimalist bir daire, neredeyse hiç mobilya yok. Bira var, sigara var. Uyku yerine düşünce. Kendisine yatırım yapmamak, çünkü yatırım yapılacak bir gelecek görmüyor. Yaşamayı hak etmediğini düşünür; bu bile, kendi deyimiyle, programlanışına ters. Bu çelişkiyi biliyor ve çözmüyor.
Bu asketizm Stoacıların asketizmine yüzeysel olarak benzer. Stoacılar da dışsal şeylere bağlanmamayı öğretir; Rust da duygularını belli etmemesi ve mantığını duygularının önüne koyması yönüyle onlara benzer. Ama Stoacılar bunu iç huzuru bulmak için yapar ve evrenin akıllı bir düzeni olduğuna inanır. Rust için ne iç huzur diye bir hedef vardır ne de evrende bir düzen. Sadece gereksiz şeyleri taşımak istemez, çünkü zaten taşıdığı yük yeterince ağırdır.
Sıradaki · Bölüm VBağlar: Ütopya, Maggie, MartyBölüm V
DosyaHart evi, çim biçme, 1995Maggie gecesi, 2002Otopark kavgası, istifa, 2002
Bağlar: Ütopya, Maggie, Marty
Rust’ın Ütopyası ve Neden Ulaşamadığı
Rust için Marty’nin ailesi tam bir ütopya. Rust’ın hayal ettiği o aile. Bunu 1995’teki iki sahneden anlayabiliyoruz. Birincisi birinci bölümde: Rust kızının doğum gününde Marty’nin evine sarhoş geliyor. Marty ona sahte bir telefon çağrısıyla çıkış veriyor; Rust çıkışı kullanmıyor, masaya dönüyor ve sohbete katılıyor. İkincisi üçüncü bölümde: Marty evde yokken Rust onların çimlerini biçiyor ve Maggie’yle oturup çay içiyor.
Birinci sahne bence dizinin sessiz sahnelerinden biri. Rust o gece kaybettiği kızının doğum gününde, başkasının masasında, başkasının kızlarıyla oturuyor. Kalmayı seçmesi ortamı kastetmiyor. Bir aile olmanın, hep beraber oturup akşam yemeği yemenin, çocuklarla birlikte olmanın verdiği huzurdan bahsediyor. Rust her zaman böyle bir aile ortamının hayalini kurmuştu.
Ama burada Maggie’ye eş veya çocuklarına babalık yapma gibi bir amaç yok. Marty ile Maggie’nin ayrılığında onları barıştırmak için ya da ayırmak için herhangi bir çaba sarf etmiyor; dördüncü bölümde Marty’nin isteğiyle Maggie’yle konuşuyor, o kadar.
Çim sahnesine yakından bakmak gerekiyor, çünkü yanlış okunmaya çok açık. Rust durup dururken Maggie’yi ziyarete ya da o aile ortamını izlemeye gitmiyor. İkisinin de çalışmadığı bir gün, büyük ihtimalle bir hafta sonu, öğle vakti çim biçme makinesini ödünç almak için gidiyor; gün ışığında geliyor ve Marty eve döndüğünde üstünde iş kıyafeti yok. Gelmişken, makineyi verdiler diye, onların bahçesini de biçiyor. Sonra Maggie’yle oturup çay içiyor; Maggie onu akşam yemeğine kalmaya ikna etmeye çalışıyor. Marty eve geldiğinde Rust’ın yüzü dizide ilk kez gülmeye yakın bir hâl alıyor. Hiçbir art niyeti yok; tamamen iyiliğinden yaptığını anlayabiliyoruz. Bence Rust’ın o ütopyaya en çok yaklaştığı an bu: o masaya misafir olarak değil, bir işin ucundan tutmuş biri olarak oturduğu an.
Marty ise bunu öyle görmüyor. Evde yokken karısıyla oturan, çimini biçen bir adam görüyor ve sert çıkıyor; kendi çimini kendisinin biçeceğini söylüyor. Rust’ın yüzündeki o ifade bir anda siliniyor ve eski Rust geri geliyor. Bu sahne Marty’nin paranoyasını da Rust’ın üzüntüsünü de çok iyi gösteriyor. Bir şeyi daha gösteriyor: Marty’nin Rust’a güvenmediğini.
Rust, çoğu şeyde olduğu gibi aile kurmaktan da kendini soyutluyor. Bir aile kurmayı hak etmediğini düşünüyor. Sevilmeyi veya bir ailenin sıcaklığını hak etmediğine, onun yerinin o odunsu, karanlık oda olduğuna kendini inandırmış. Laurie ile 1995’ten sonra bir süre görüştü; belki o ilişkide de kafasındaki o ütopya aileyi düşünüyordu ama bunu gerçekleştiremeyeceğini anladı. 2002’ye gelindiğinde Laurie yoktu.
Rust’ın kızı, ciddi mânâda onun her şeyiydi. Rust kızını kaybettiğinde sadece kızını kaybetmedi; hayattaki her şeyini kaybetti. Bazı insanlar sadece çocukları için yaşar. Rust da onlardan biriydi.
Rust yalnızlığı seçer ama yalnızlıktan acı çeker. Bu ikisi aynı anda var. İnsanlara bağlanma kapasitesi var, hem de derin bir kapasitesi. Sadece kapattı bunu. Bu kapıyı Rust tek başına kapatmadı; hayat da kapattı. Kızının kaybı, undercover dönemi, evliliğinin dağılması, Marty meselesi; her biri bu kapıya bir kilit daha ekledi. Ama kilitleri her gün yeniden kontrol eden Rust.
Yakınlık, iki insanın ortak bir hikâyeyi birlikte taşımasını gerektirir. Rust ise hikâyenin kendisini reddediyor. Bu yüzden Laurie ile olan ilişkisi de yürümüyor. Rust orada yalan söylemiyor, sadece ulaşılabilir değil. Bir insana kendini açmak, bir anlatıyı kabul etmek demek ve Rust bunu yapamıyor. Bunu en iyi kendisi anlatıyor; 2012’de, Laurie’yle neden yürümediğini söylerken:
“I can be hard to live with. I don’t mean to, but I can be critical. Sometimes I think I’m just not good for people, that it’s not good for them to be around me. I wear them down. They get unhappy.”
“Beraber yaşaması çok zor biri olabiliyorum. Bilerek yapmıyorum ama bazen çok eleştirici olabiliyorum. Bazen insanlara iyi gelmediğimi düşünüyorum, etraflarında olmamın onlar için pek iyi olmadığını. Onları yıpratıyorum. Mutsuz oluyorlar.”
Rust Cohle · 2012 sorgusu
Rust’ı izlerken bu kapıyı göremezsiniz ama hissedersiniz. İkinci bölümde arabada Marty ona annesinin hâlâ hayatta olup olmadığını soruyor; Rust bir saniye duruyor, sanki bir şey söyleyecekmiş gibi, sonra tek kelimeyle geçiyor: “Belki.” O saniye bu kapıdır.
Ve bu kapının altında bir şey daha var: kapıyı yalnız acıdan kaçmak için kapatmıyor; doğru olduğuna inanıyor. Acıtacağını bile bile kapatıyor.
Maggie Gecesi
2002’de, Rust’ın yine dava üstünde çalıştığı bir gece Maggie, Marty’nin kendisini aldattığını öğreniyor. Önce bir barda tanımadığı bir adamla denemeye kalkıyor; yapamıyor. Sonra Rust’ın evine gidiyor.
Maggie’nin neden Rust’a gittiğini tahmin etmeme gerek yok; kendisi söylüyor. Marty’nin affedemeyeceği tek kişiyi seçti. Rust bunu anladığı anda onu evden atıyor. Ertesi gün olanı Marty’ye söyleyen de Maggie: Marty karakolun önünde Rust’a saldırıyor. Dizi Maggie’ye az yer veriyor ve bu haklı olarak eleştirildi; ama ona verdiği tek büyük kararı yalnızca Rust üzerinden okursam diziyi tekrar etmiş olurum. O gece iki fail var. Maggie evliliğini bitirmenin yolunu seçiyor ve rastgele birini seçmiyor: tanıdığı, güvendiği ve Marty’nin sindiremeyeceği birini. Arkadaşlarıyla Rust’ı tanıştıracak kadar ona değer veriyor ve 2012’de dedektiflere karşı onu savunuyor. Bu ikisi birbiriyle çelişmiyor; Maggie o gece Rust’ı hem kullanıyor hem de ona saygı duymaya devam ediyor.
Rust ise o gece iki şeyi aynı anda yaşıyor. Maggie’nin ona yakınlaştığı o anda kendini hislere kaptırıyor; hisleri aklının önüne geçiyor. Rust’ın bütün felsefesi, insanın kendi programlanışının esiri olduğu fikrine dayanır; Maggie’nin karşısında kendisinin de bundan bağımsız olmadığı görülüyor. Marty’nin ikiyüzlülüğünü teşhis ederken kendi arzularını daha soylu sanıyordu; ama o da aç, o da yalnız, onun da yakınlığa ihtiyacı var. Sonra kullanıldığını anlıyor. Bence ikincisi daha çok acıtıyor, çünkü Rust’ın bütün işi insanların birbirine anlattığı hikâyeleri çözmek ve bu kez bir hikâyeyi çözemedi.
Rust kusursuz bir karakter değil. O gece insan.
Aşılmaması gereken tek sınırı aştı. Hayatındaki belki de tek gerçek bağı, Marty ile ortaklığını ihanete uğratmak hem en insani hem de en yıkıcı şeydi. Kendinden bunu beklemediğini söylüyor ve haklı. Kendini bu kadar iyi tanıyan biri için kendini şaşırtmak ayrı bir yenilgidir: kendi idealize ettiği versiyonuna karşı bir yenilgi. Ve Rust yenilgiyi iyi idare edemez, çünkü hemen yenilginin anlamı üstüne düşünmeye başlar. Ama bu da kim olduğunun bir parçası.
Karakolun önündeki kavgada Rust inkâr etmiyor, açıklama yapmıyor, kendini savunmuyor. Yumrukların büyük kısmını karşılıksız bırakıyor, yalnızca kendini koruyor. Bu, itiraf etmekten daha Rust’a yakışan bir şey: konuşarak değil, cezayı kabul ederek dürüst oluyor. Dördüncü bölümde çarmıh için söylediğim şeyin bedene inmiş hâli.
Marty: Zıtlık Değil, Ayna
Marty ile ilişkisi bu bağlamda kritik. İkisi birbirinin tam tersi gibi görünür ve öyledir de; ama zıtlık yüzeyde kalıyor, altında bir ayna var.
1995 Marty’si toplumun ta kendisi. Kuralları koyan, kiliseye giden, ailesini seviyormuş gibi yapan ama gizli gizli her türlü haltı yiyen o “normal” insan. Evli ama sadakatsiz. İnançlı ama o inanç onu hiçbir şeyden alıkoymuyor. İyi bir aile babası görüntüsü taşıyor ama ne eşinin ne çocuklarının yanında. Marty hayatını anlamlı kılmak için hikâyeler uyduruyor.
Rust ise toplumun yüzleşmekten korktuğu o çirkin gerçek. Hikâye uydurmakla ilgilenmiyor. Ve paradoks şu: bu kadar çok şeyi reddeden Rust, Marty’den çok daha tutarlı ve çok daha dürüst bir insan. Dışarıdan “insanlıktan çıkmış” görünen adam, içindekini en hakiki taşıyan.
Bu farkı ikisini de en yakından tanıyan kişi söylüyor. Altıncı bölümde Maggie dedektiflere şöyle anlatıyor: Rust tam olarak kim olduğunu biliyordu ve kimse onu bundan vazgeçiremezdi; Marty’nin en büyük sorunu ise kendini hiç tanımamasıydı, bu yüzden ne istediğini de hiç bilmedi.51 Birinci bölümdeki “kim olduğumu biliyorum” cümlesinin aynadaki karşılığı bu. Marty de beşinci bölümde kendisi itiraf ediyor: sadakatsizlik bir günahtı ama asıl başarısızlığı dikkatsizlikti. Bence Marty “aile babası” rolüne bu yüzden bu kadar sıkı sarılıyor; bir rol, kim olduğunu sormaktan daha rahat.
İsimler de bu aynaya uyuyor. Hart, İngilizcede “heart”, yani kalp gibi okunuyor ve Marty gerçekten de aklıyla değil, dürtüleriyle hareket eden adam. “Hart and Cohle” da kulağa “heart and soul”, kalp ve ruh gibi geliyor. Rust ise pas demek; hiçbir parlak şey sonsuza kadar parlak kalmıyor. Bunlar yaratıcının bilinçli seçimi mi, bilmiyorum; bu okumaları Dienstag’da gördüm.13 Ama bu metnin söylediğiyle örtüşüyorlar: ikisi birbirinin eksik yarısı.
- Marty’nin kusuru
- Kendisini olduğundan iyi görmesi. Yaşamın içinde fazla rahat hareket eder.
- Rust’ın kusuru
- Kendisini yalnızca kusurlarıyla görmesi. Yaşamın dışına çıkmış gibidir.
- Marty ne verir
- Rust’ı insan dünyasına bağlar. Ona insanın yalnızca düşüncelerden ibaret olmadığını hatırlatır.
- Rust ne verir
- Marty’yi kendisiyle yüzleşmeye zorlar. Ona kötülüğün dışarıda değil, insanın kendi içinde de olduğunu gösterir.
Dört kutu tek şeyi iki yönden söylüyor. Marty kendini olduğundan iyi görüyor, Rust kendini yalnız kusurlarıyla; Maggie’nin 2012’de Marty için söylediği şeyin Rust’taki karşılığı, kendi aydınlığını görememesi.51 Alt iki kutu bu yüzden simetrik: her biri ötekine tam göremediği yarısını veriyor ve Rust bunu Marty’den önce biliyor; “öteki kötü adamları kapıdan uzak tutarız” derken “biz” diyor.
Aralarındaki bağda baştan beri bir dengesizlik var. Rust, Marty’ye bir dost gibi davranıyor; Marty ise Rust’ı bir arkadaş, bir iş arkadaşı olarak görüyor. Çim sahnesi bunun ilk işareti: dostuna güvenen biri, eve geldiğinde onu karısıyla çay içerken bulunca kuşkulanmaz. İkinci işareti dördüncü bölümde. Maggie Marty’yi terk ettikten sonra ikisi bir bara gidiyor ve Marty derdini anlatıyor. Rust’ın cevabı kısa: bu onu ilgilendirmiyor, çözmeleri gereken bir dava var.
“Hell of a bedside manner you’ve got, Rust.”
— “This is a bar, not a bedside.”“Hasta başı tavrın bir harika, Rust.”
Marty Hart · Rust Cohle · 1995 (HBO altyazısı · ilk satır yazarın çevirisi)
— “Burası bir bar, hasta başı değil.”
Marty’nin sitemi bile bir dosta edilen sitem değil. Onu dost olarak görseydi “sen ne biçim dostsun” derdi; söylediği şey, işini kötü yapan birine söylenen şey. Rust’ın soğukluğu ise bence ilgisizlik değil. Onun dostluğu teselli etmez; yapılması gerekeni hatırlatır. Dizi boyunca Rust hep “dostum” kafasında, Marty hep “arkadaşım” kafasında. Marty aradaki farkı ancak on yedi yıl sonra kapatacak.
Bu tablo 1995’i anlatıyor. 2012 Marty’si başka bir adam: yalnız, çocuklarından uzak, akşamları internette eş arayan ve Rust depoda ona kaydı izlettiğinde tek kelime etmeden davaya geri dönen biri. Marty’nin de bir yolu var ve o yol Rust’ın yanına çıkıyor. Rust’ın neden döndüğü sorusuna verdiği “bir adam borçlarını hatırlar” cevabı, aynı zamanda Marty’nin neden kaldığının cevabı.46
İnsanlar Marty gibi olmayı seçer, çünkü Rust gibi olmak gördüğün şeyden gözünü kaçırmamayı gerektirir. Ama en büyük canavarlar için Marty’nin yalanları yetmez; sonunda onları Rust’ın o acımasız hakikati yakalar.
Bunun tersi de doğru ve final bunu gösteriyor. Carcosa’da Marty’nin göğsünde56, 57 bir balta var52, 53, 54, Rust’ın karnında bir bıçak. Marty Rust’ı taşıyamıyor; sürünerek ona ulaşıyor, elini yarasına bastırıyor ve silahını havaya sıkarak yerlerini belli ediyor. Onları polis kurtarıyor. Ama hastaneden çıkarken Rust’ın sandalyesini iten yine Marty. Rust hakikati getiriyor, Marty ise Rust’ı bırakmıyor. Başta ailesi ve parlak bir kariyeri olan Marty’nin sonunda ikisi de yok; hiçbir şeyi olmayan ve hiçbir şey beklemeyen Rust ise sonunda bir dost kazanmış. Aralarındaki ortaklık yalnızca iki dedektifin iş birliği değil; biri diğerinin bastırdığı tarafını görünür hâle getiriyor. Otoparktaki son konuşmada da pay Marty’nin: karanlığın toprağını o sayıyor, Rust’a yıldızlar kalıyor; “biz” orada da iş başında.
Sıradaki · Bölüm VIBeden, Dil ve DünyaBölüm VI
DosyaYanık kilise, 1995Kuş sürüsü, spiralİşaretler: yuva, spiral, boynuz
Beden, Dil ve Dünya
Rust’ın Bedeni de Karakterin Bir Parçası
Rust’ın bedeni düşüncesinin dışa vurumu ve her zaman katmanında başka bir beden. 1995’te kısa saç, takım elbise, çelik gibi bir düzen; 2012’de uzun saç, bıyık, elinde bira. İki dönemde de aynı şeyler: uykusuz gözler, zayıf beden, yüzündeki donukluk ve neredeyse mekanik hareketler. Kendini izleyen adamın dışarıdan görünüşü bu: Rust hayatın içine katılmıyor, onu bir camın arkasından izliyor; cam da kendi bedeni.
Bedeni sürekli alarmda ve Rust bunu biliyor; şahdamarındaki parmak o alarmın ölçüm aleti. Crash’in bıraktığı hasarı, alüminyum ve kül tadını, bir yara gibi saklamıyor, bir alet gibi kullanıyor; o tadı bir daha aldığında tanıyor.10 Kafasının içindeki karanlığın bedende de bir yeri var ve o yeri de kendisi kataloglamış.
Rust’ın düşünceleri kitaplardan ve sohbetlerden çok yılların travmasından, uykusuzluktan, suçtan ve bastırılmış yastan çıkıyor. Ekranda gördüğümüz her nefes, her bakış, her duraksama, yılların biriktirdiği bir yorgunluğun dışavurumu.
Bu yüzden onu sadece “hakikati görmüş bilge” gibi okumak eksik kalır. Rust bir makine değil; sadece duygularını çok derine gömmüş bir insan. Zırhın bedendeki hâli de bu: 1995’in takım elbisesi düzenle ayakta duran adam, 2012’nin birası zırhın çalışmadığı yılların kaydı.
Seçici Konuşmak: Susmak da Bir Cevaptır
Rust az konuşan biri değil, seçici konuşan biri. Konuşmak istemediği konuda tek kelime etmez; birinci bölümde Marty ondan susmasını ister ve Rust susar.
“I got an idea. Let’s make the car a place of silent reflection from now on.”
“Bir fikrim var. Şu andan itibaren bu araba sessiz bir tefekkür yeri olsun.”
Marty Hart · 199533
Konuşmak istediği konuda ise kimse onu durduramaz; dizinin en uzun monologları ona ait. Dil ekonomisi kelime sayısında değil, kelimenin nereye harcandığında. Her kelime bir yer kaplar ve boşluk doldurmak için harcanmaz. Bu yüzden konuştuğunda ağırlığı var. Susmak da aynı şekilde. Susmak da bir cevaptır ve Rust’ın susması çoğu zaman karşıdakinin cümlesinin bütün yapısını açar.
Bir de şu var: Rust’ın mizahı yok değil. Nadiren de olsa, tam beklemediğiniz anda, son derece kuru bir espri yapar; “partilerde kötüyüm” cevabı bunun en bilineni. Bu detay önemli, çünkü pokerface okumasını karmaşıklaştırıyor. Rust ifadesiz olduğu için espri yapmıyor değil. Espri yapabiliyor ama enerjisini oraya harcamayı gereksiz buluyor.
Louisiana: Dış Dünyanın İç Dünyayı Yankılaması
Dizinin atmosferine bakarsak, Rust’ın iç dünyasıyla dış dünya arasında sürekli bir yankı var. Louisiana’nın boğucu sıcağı, bataklıklar, ter, alkol, duman. Her şey Rust’ın ruh hâlini yansıtıyor. Bu yankının kaynağı Rust’ın kendi ağzı: birinci bölümde bu yerin tadını ağzında hissettiğini söylüyor, alüminyum ve kül; manzara ona kokusuyla geliyor.10, 11 O karanlık sorgu odası, masa lambasının altında gölgeler içinde kaybolan yüzü. Sarı Kral, Carcosa, kara yıldızlar; dizinin kozmik korku katmanı. Bu metin o katmanı yalnız Rust’a değdiği yerde alıyor, çünkü konusu Rust. Ama Rust’ın kozmolojisi o mitolojiden bir cümle almış, Ledoux’nun çemberini; katmanı tamamen görmezden gelmek mümkün değil.
Rust bu dünyanın tam merkezinde, ama aynı zamanda dışında. Çünkü o hem bu karanlığın bir parçası hem de ona tanıklık eden biri. Bu ikili varoluş onu diğer karakterlerden ayırır. Diğerleri ya karanlığa teslim olur ya da onu görmezden gelir; Rust ise karanlığa bakmaya cesaret eder.
Dizinin coğrafyasını aklımda şöyle tutuyorum. Rust birinci bölümde arabadan bakıp burası için “birinin bir kasabaya dair anısı gibi, ve anı siliniyor” diyor; bu harita da bir anı gibi: yerler doğru, uzaklıklar değil.
Kuş Sürüsünden Carcosa’ya: Spiral
Rust dünyayı “normal” insanların gördüğü gibi görmüyor. Sinestezi belirtileri var; ya uzun yıllar süren ağır uyuşturucu kullanımının kalıcı etkilerinden, ya psikolojik durumundan, büyük ihtimalle ikisinin birlikteliğinden.
İkinci bölümde, yanmış kilisenin önünde, gökyüzünde yüzlerce kuşun oluşturduğu o şekil değiştiren dans Rust’ı hipnotize eder. Seyirci olarak “bu sadece kuşlar” diyebilirsiniz. Ama Rust için bu anlık bir bağlantıdır: tüm parçaların nasıl bir arada hareket ettiğinin, bireylere baktığınızda göremeyeceğiniz örüntülerin bir anda görünür hâle geldiği an.
Ve bu sahne tek başına durmuyor; bir zincirin halkası. Dora Lange’in sırtındaki spiral. Kuşların çizdiği spiral. Depodaki duvarda Rust’ın kendi çizdiği spiral. Errol’ün çimlere biçtiği spiral. Carcosa’nın kubbesinde dönen girdap. Rust örüntüyü doğru görüyor; spiral gerçek. Ama örüntüyü görmek onu spirale çekiyor. Sekizinci bölümde girdabın altında durduğu an bıçağı yiyor.
- Şeytan yuvası
- Dal örgüsü. İlk kez birinci bölümde, Dora Lange’in bulunduğu ağacın dallarında ve dibinde. Sonra Marie Fontenot’nun eski evinin arkasında, yıllar sonra terk edilmiş okulda. Yöre halkı “şeytan yuvası” diyor; çocukların yaptığı kuş tuzağı sanılıyor. Rust için tuzak değil imza: aynı el, aynı şeyi, yıllardır.
- Spiral
- Birinci bölümde Dora Lange’in sırtında, boyayla. Sonra ikinci bölümde kuşların uçuşunda, Rust’ın depodaki duvarında, Errol’ün biçtiği çimlerde, sekizinci bölümde Carcosa’nın kubbesinde. Rust için önce bir imza, sonra bir harita: “zaman düz bir çemberdir”in çizilmiş hâli.
- Boynuz ve taç
- Birinci bölümde Dora Lange: diz çökmüş, elleri bağlı, başında geyik boynuzu ve dal örgüsü bir taç. İkinci bölümde yanık kilisenin duvarında aynı pozda boynuzlu bir kadın resmi; 2012’de Lake Charles’taki ceset aynı biçimde. Rust bunu imza değil ibadet olarak okuyor: kurban bir şeye sunulmuş gibi yerleştirilmiş.
- Yeşil kulaklı spagetti canavarı
- Bir çocuğun tarifi. 1995’te ormanda kovalanan küçük bir kız, polise peşindekini böyle anlatıyor: yeşil kulaklı bir spagetti canavarı. İfade dosyada yıllarca uyuyor; Marty yedinci bölümde yeniden okuyor.34 Sekizinci bölümde anlam oturuyor: yüzü yara izli adam o yıl evleri boyuyormuş, kulakları yeşil boyaya bulanmış. Üçüncü bölümde terk edilmiş okulun bahçesinde çim biçen, 2012’de yine orada karşımıza çıkan Errol Childress. Ötekiler gibi bir imza değil; faili gören tek tanıklık ve en doğrusu, çünkü çocuk gördüğünü olduğu gibi söylüyor.
- Sarı Kral
- Önce bir ad. İkinci bölümde Dora Lange’in günlüğünde: Carcosa, Sarı Kral, kara yıldızlar. Dördüncü bölümde Charlie Lange hücre arkadaşı Ledoux’nun anlattıklarını aktarırken aynı adı anıyor35, 36, 37; beşincide hapisteki Guy Francis “Sarı Kral’ı biliyor musun?” diye soruyor. Sekizinci bölümde adın karşılığı Carcosa’nın dibinde duruyor: dallardan ve boynuzlardan bir sunak, aralarına yerleştirilmiş kafatasları, kollardan sarkan paçavralar, en üsttekinin başında sarı bir bez. Rust için bir tanrı değil, bir ailenin kendine uydurduğu din. Dizinin en çok tartışılan boşluğu da burası: adı yedi bölüm boyunca büyüyen şey, sonunda bir kulübede bir adam çıkıyor. Ben bunu eksik değil, tezin kendisi sayıyorum; Rust’ın kozmolojisinde de kötülüğün arkasında bir efendi yok.
Onun dedektiflik yeteneğinin kaynağı da kısmen burada. Rust, başkalarının göremediği bağlantıları görür. Bunun bir bedeli var tabii: bazen bu bağlantılar yalnız kafasının içinde. Ve Rust bunu da sorgular. Kör noktanın görsel karşılığı bu ve zırhla aynı kaderi paylaşıyor: Rust’ı ayakta tutan örüntü, onu Carcosa’nın altına götüren örüntü.
Sıradaki · Bölüm VIIKör Nokta ve FinalBölüm VII
DosyaDepo odası, kaset, 2012Yeşil kulaklı spagetti canavarıCarcosa, Errol ChildressHastane otoparkı
Kör Nokta ve Final
Rust’ın Kör Noktası
Rust’ın hayatını cehenneme çeviren şey yalnızca dünyanın kötü olması değil. Rust dünyanın nasıl çalıştığını gördüğüne inanıyor. Ve bunu gördüğüne inandığı için eski hâline dönemiyor. Bir insanın masumiyetini kaybetmesi gibi: hakikati bir kere gördükten sonra artık görmemek mümkün değil.
İnsanlar kendilerini kandırıyor. Dinî hikâyelerle, romantik ilişkilerle, aileyle, kariyerle, Tanrı’yla, umutla. Rust bunların çoğunu “insanın gerçekliğe dayanabilmek için kendisine anlattığı hikâyeler” olarak görüyor. Ona göre en acı hakikat en tatlı yalandan değerli. Gerçekliği süslemez; gerçekliğin yalnızca doğru olması ona yeter. Ama girişte söylediğim şeyi hatırlamak gerekiyor: bu Rust’ı bize kendisi anlatıyor ve anlatırken Ledoux baskınını sakladığını biliyoruz. Hikâye çürüten adamın da bir hikâyesi var.
Kör nokta tek, iki yüzü var: dünyanın karanlığını doğru gören adam, aynı bakışla kendi aydınlığını göremiyor. Dünya hakkında realist olduğunu sanıyor; birinci bölümdeki kendi sözü bu, “kendimi realist sayıyorum”. Kendisi hakkında ise yalnızca yaralı tarafını görüyor. İki yüz aynı gözden çıkıyor. Felsefi terimlerle pesimist olduğunu bilse de kendini realist olduğuna inandırmış. Bu, Rust’ın kendini kandırdığı yer.
Rust karanlığının kaynağını hep akla bağlıyor. Çadır vaazında Marty onu tepeden bakmakla suçlayınca cevabı “sadece gözlem ve çıkarım”. Ama kendi cümleleri onu ele veriyor. Rust’a göre çocukluk masumdur, hasar büyüdükçe gelir; Sophia’yı “şanslı” saymasının sebebi bu. O zaman pesimizm yaşanmadan bilinemeyen bir şey olur: hasarı görmeden kimse Rust’ın vardığı yere varamaz. Bu, aklın değil deneyimin bilgisi. Yani Rust realist değil, yaralı bir tanık. Bu çelişkiyi Rick Elmore yakalamış.7 Marty bunu felsefi terimlerle söyleyemiyor ama aynı şeyi görüyor:
“For a guy who sees no point in existence, you sure fret about it an awful lot. And you still sound panicked.”
“Varoluşta hiçbir anlam görmeyen biri için bu konuda epey kafa yoruyorsun. Üstelik hâlâ panik içinde gibisin.”
Marty Hart · 1995
Anlamsızlığı gerçekten kabullenmiş biri onun için bu kadar telaşlanmaz. Bilmek Rust’a huzur vermemiş; tersine, onu daha öfkeli yapmış. İnsanların yanılsamanın içinde mutlu yaşaması onu çileden çıkarıyor. G. Randolph Mayes de aynı şeyi söylüyor.38 Bence bu öfke kör noktanın en görünür belirtisi: Rust’ın “gördüğü” hakikat, onun için hâlâ bir yara.
Dizi bu kör noktayı bir de somut olarak gösteriyor. Üçüncü bölümde, 1995’te, Rust ile Marty bir okulun önünde çim biçen uzun boylu, yüzü yaralı bir adamla konuşuyor. Rust ona bakıyor. On yedi yıl sonra aynı adamı bulmak için dönüyor. Errol o gün oradaydı ve her şeyi gören adam onu görmedi.
Karanlığa uzun süre bakarsan karanlık da sana bakar; Nietzsche’nin uçurum için söylediği şey. Rust bu karanlığa kızının ölümünden beri bakıyor ve farkında olmadan onun bir parçası oluyor. En somut kanıtı üçüncü bölümde: Ledoux’nun cümlesi. Kendi aydınlığını görememesinin sebebi de bu.
Rust’ın bütün teorileri saçma değil. Acının gerçekliği konusunda haklı; acının tek gerçek olduğu konusunda değil. Acısı ona kötülüğü görmekte olağanüstü bir hassasiyet kazandırıyor; aynı acı, insanın sevme, dayanma, fedakârlık yapma ve değişme kapasitesini küçümsetiyor. Ve şüphe etmesi kör noktasını kapatmıyor. Yazarın Notu’nda söylediğim şeyin son halkası bu: şüphe, zırhın zırh olduğunu görür ama zırhı çıkarmaz.
Rust’ın Cope’ları: Bir Envanter
Metin boyunca dağınık hâlde geçen bir şeyi burada toplamak istiyorum. Rust’ın zihni bir cope zinciri üzerine kurulu; kelimeyi Sophia monoloğunun altında, doktorun “acı çekmeden öldü” sözü için tanımladım, burada aynı anlamda. Zapffe bunlara başka adlar veriyor: demirleme, izolasyon, dikkat dağıtma.19 Ben Rust’ın kendi adlarını kullanacağım.
- Doktorun sözü
- “Acı çekmeden öldü.” Rust bunu bir hakikat olarak söylüyor, hatta minnetle. En çıplak, en insani cope.
- Programlanış
- İntihar etmemesinin sebebi korku ya da bağ değil, biyoloji. Bu, yaşamaya devam etmesini kişisel bir zaaf olmaktan çıkarıyor.
- Flat circle
- Sophia’nın ölümü kozmik bir haksızlık değil, sadece fizik. Suçlanacak kimse yok, öfkenin gideceği bir yer yok. Cümleyi bir katilden almış olması bile bunu değiştirmiyor.
- Pesimizmin kendisi
- Anlam yoksa acının kozmik bir anlamı da yok. Bilinç bir hataysa kendi bilinci kendini suçlayamaz. Hayat bir işkenceyse yaşamak zorunda oluşu kişisel bir başarısızlık değil.
- Ve finalde
- “Aydınlık kazanıyor.” Bunu da envantere yazmak isterdim; tez öyle isterdi. Yazamıyorum. Bu cümle acıyı hafifletmiyor; Rust’ın gördüğü bir şeyi söylüyor, kanıtlayamadığını bile bile. Envanter dört halka. Finalde beşinci yok: ilk kez bir şeyi taşımak için söylemiyor, gördüğü için söylüyor.
Ama bütün bu cope’ların arkasında hâlâ önemseyen biri var. Marty’ye, davaya, masumlara, gerçeğe ve sonunda kendi hayatına karşı sorumluluk hisseder. Yaşamayı sevmez; fakat yaşamın içindeki kötülüğe teslim olmayı da kabul etmez.
Carcosa ve Koma: Zırhın Tamamen Kırıldığı Yer
Final dönüşümünün nereden geldiğini atlamamak lazım, çünkü o cümle bir anda ortaya çıkmıyor.
Carcosa’da, Errol’ün labirentinin ortasında Rust gökyüzünde bir girdap görüyor. Spiral. O ana kadar dosyada bir sembol olarak takip ettiği şey, ilk kez başının üstünde. Ardından bıçağı yiyor ve komaya giriyor.
KaynakCarcosa’nın soyu
Carcosa adı dizinin icadı değil. Ambrose Bierce 1886’da “An Inhabitant of Carcosa” öyküsünde ölü bir kenti bu adla anıyor; Hali ve Hastur da onun öykülerinden. Robert W. Chambers 1895’te “The King in Yellow” kitabında bu adları ödünç alıyor ve bugün bildiğimiz biçimini veriyor: okuyanı delirten yasak bir oyun, oyunun ikinci perdesinde beliren Sarı Kral, Sarı İşaret, Hali Gölü, kara yıldızlar, Aldebaran ve Hyadlar.39
H. P. Lovecraft 1931’de “The Whisperer in Darkness”ta Hastur’u ve Sarı İşaret’i kendi mitosuna katıyor; August Derleth sonradan Hastur’u bir Büyük Eski’ye çeviriyor.40 Dizi zincirin bu ucundan tutuyor: Dora Lange’in günlüğündeki “kara yıldızlar yükseliyor”, Ledoux’nun “Carcosa’dasın” demesi, Errol’ün labirenti. Pizzolatto bunları Rust’ın felsefesine zemin olsun diye kullanıyor; Lovecraft taklidi için değil. Rust’ın kozmik karamsarlığı Thomas Ligotti’den, kötülüğün adları Chambers’tan geliyor; dizi ikisini aynı bataklıkta buluşturuyor.
Komada olan şey, Rust’ın bütün felsefi sisteminin dışında kalan tek deneyim. Ve nasıl anlattığına dikkat etmek gerekiyor, çünkü bu cümleleri daha önce duyduk.
“Then, somewhere in that blackness, she slipped off into another, deeper kind.”
“Sonra o karanlığın içinde bir yerde, daha derin bir karanlığa kaydı.”
Rust Cohle, kızı için · 2012
“There was a moment, I know, when I was under in the dark, that something… whatever I’d been reduced to, not even consciousness, it was a vague awareness in the dark, and I could feel my definitions fading. And beneath that darkness, there was another kind. It was deeper, warm, like a substance. I could feel, man, and I knew, I knew my daughter waited for me there. So clear. I could feel her. I could feel a piece of my pop, too. It was like I was a part of everything that I ever loved, and we were all, the three of us, just fading out. And all I had to do was let go. And I did. I said, ‘Darkness, yeah.’ And I disappeared. But I could still feel her love there, even more than before. Nothing… nothing but that love. Then I woke up.”
“Bir an vardı. Karanlığın altındayken biliyordum; artık her neye indirgendiysem, bilinç bile değildi, karanlıkta belirsiz bir farkındalıktı. Ve tanımlarımın silinip gittiğini hissedebiliyordum. O karanlığın da altında başka bir karanlık vardı. Daha derin ve sıcaktı. Bir madde gibi. Hissedebiliyordum. Ve biliyordum, kızımın beni orada beklediğini biliyordum. Öyle netti ki. Onu hissedebiliyordum. Babamdan da bir parça hissedebiliyordum. Sevdiğim her şeyin bir parçasıymışım gibiydi. Ve hepimiz, üçümüz de birlikte solup gidiyorduk. Yapmam gereken tek şey kendimi bırakmaktı. Ve bıraktım da. Dedim ki, ‘Karanlık, evet.’ Ve kayboldum. Ama hâlâ hissedebiliyordum, kızımın oradaki sevgisini. Hatta öncekinden de fazla. Hiçbir şey… Sevgisinden başka hiçbir şey yoktu orada. Sonra uyandım.”
Rust Cohle, kendisi için · hastane otoparkı
Aynı cümle yapısı, aynı imge, on yedi yıl ara. Kızının gittiği yere kendisi de gitti ve orada onu buldu. Hayatta anlaşamadığı babasının sevgisini de orada hissetti; ikinci bölümdeki mesafe, sekizinci bölümde bir sevgiye dönüşüyor. Bu metin boyunca felsefesinin, tutamadığı yasın yerine koyduğu şey olduğunu söyledim. Komada ilk kez yasın kendisi var: kızının gittiği yere gidiyor ve onu buluyor. Sonra uyanıyor ve yerine koyduğu şeye geri dönüyor. Uyanmak Rust için zafer olmuyor. Kaybettiği tek şeyi bir kez daha kaybediyor.
Komadaki anlatımda bir yankı daha var ve bu da üçüncü bölümden geliyor. Sorgu odasında, on dört saat boyunca ceset fotoğraflarına bakmanın insana neler düşündürdüğünü anlatırken Rust ölülerin gözlerinde ne gördüğünü söylüyordu.59 “Kilitli oda” cümleleri bu konuşmanın devamı:
“You look in their eyes, even in a picture, doesn’t matter if they’re dead or alive, you can still read ’em. You know what you see? They welcomed it… not at first, but… right there in the last instant. It’s an unmistakable relief. See, ’cause they were afraid, and now they saw for the very first time how easy it was to just… let go.”
“Gözlerine bakarsın, bir fotoğrafta bile, ölü ya da diri fark etmez, onları yine de okuyabilirsin. Ne görürsün, biliyor musun? Onu kabul ettiler… ilk başta değil ama… tam o son anda. Apaçık bir rahatlama. Çünkü korkuyorlardı ve şimdi ilk kez bırakıvermenin ne kadar kolay olduğunu gördüler.”
Rust Cohle · 2012 sorgusu
Komada aynı fiil Rust’ın kendi ağzından çıkıyor: yapmam gereken tek şey bırakmaktı ve bıraktım. Yıllarca ölülerin gözünde okuduğu şeyi bu kez kendisi yaşıyor. Aynı konuşmada rüyanın sonunda bir canavar olduğunu da söylemişti. Hayat bir rüyaysa, sonunda ne var: kurtuluş mu, kâbus mu? Sekizinci bölüm ikisini birden veriyor. Rüyanın sonunda gerçekten bir canavar var, Errol. Ama canavarın arkasında, daha derin karanlıkta, sevgi var. Rust’ı o sevgiye götüren de canavarın kendisi oluyor. Bu soruyu Evan Thompson soruyor; canavarın sevgiye götürdüğünü ise Sarah K. Donovan söylüyor.12, 8
Bir de isim meselesi var. Sophia, Yunancada “bilgelik” demek; felsefe kelimesi de buradan gelir: philo-sophia, bilgelik sevgisi. Rust’ın felsefesi Sophia’nın ölümünün üstüne kurulmuştu; komada hissettiği şey de Sophia’nın sevgisi. Rastlantı olabilir. Ama dizinin söylediğini çok iyi özetliyor: Rust felsefeyi kaybettiği yerden değil, sevdiği yerden yeniden buluyor. O anda bilmekle hissetmek arasındaki çizgi de siliniyor; Rust’ın deyişiyle tanımlar siliniyor. Bu okumayı Rick Elmore’a borçluyum.7
Hastane otoparkındaki sahne bu kadar ağır, çünkü dizide neredeyse hiç gülümsemeyen adamın en açık kırılması bir gözyaşı oluyor; bulduğu şeyi değil, bir kez daha kaybettiği şeyi anlatırken.32, 41, 42 Ve bunu inkâr etmiyor. Kanıtlayamıyor. Ama hissetti. Ve Rust hissettiği şeyleri inkâr etmez; kendine yalan söylediği yer his değil, hissin adı.
Gözyaşının ağırlığı buradan geliyor. Doktorun sözünü yıllarca minnetle taşıyan adam, otoparkta o sözü anmıyor; kızını hissettiğini söylüyor.32, 41, 42 O söz, kaybı taşınabilir kılıyordu; burada taşınamayan şeyin kendisi konuşuyor ve aydınlık cümlesi bu konuşmanın ardından geliyor.
Final: “Bana Sorarsan Aydınlık Kazanıyor”
Sahnedeki diyalog şöyle gelişiyor. Rust gökyüzüne bakıp en eski hikâyeden bahsediyor: aydınlık ve karanlığın hikâyesi. Marty’nin cevabı Alaska’yla başlıyor; Rust’ın son sekiz yılını nerede geçirdiğini biliyor.
“Well, I know we ain’t in Alaska, but it appears to me that the dark has a lot more territory.”
— “You’re looking at it wrong, the sky thing. Once there was only dark. If you ask me, the light’s winning.”“Alaska’da olmadığımızı biliyorum ama bana kalırsa karanlığın çok daha fazla toprağı var.”
Marty Hart · Rust Cohle · hastane otoparkı
— “Yanlış bakıyorsun, gökyüzü meselesine. Bir zamanlar, sadece karanlık vardı. Bana sorarsan, aydınlık kazanıyor.”
Bu söz, Rust’ın bakışının değiştiğini gösteren en açık yer. Eskiden karanlığın içinde yavaş yavaş yok olan bir aydınlık görüyordu. Artık karanlığı delen bir aydınlık görüyor. Üçüncü bölümde, 2012 sorgusunda, vaizin ne sattığını şöyle anlatan adam, aynı yıl tünelin sonundaki ışığı kendisi görüyor:
“The ontological fallacy of expecting a light at the end of the tunnel, well, that’s what the preacher sells, same as a shrink. See, the preacher, he encourages your capacity for illusion. Then he tells you it’s a fucking virtue.”
“Tünelin sonunda bir ışık beklemenin o ontolojik yanılgısı; işte vaizin sattığı şey bu, psikiyatristin sattığıyla aynı. Bak, vaiz senin yanılsamaya olan yatkınlığını besler. Sonra da sana bunun bir erdem olduğunu söyler.”
Rust Cohle · 2012 sorgusu
İlk bakışta Rust kendi cümlesini tersine çeviriyor gibi. Ama dikkat edince bir incelik var: Rust’ın reddettiği şey ışığın kendisi değil, ışığı beklemekti. Vaizin sattığı şey bir beklenti. Rust’ın komada yaşadığı ise beklemediği, aramadığı, başına gelen bir şey. Yani iki cümle birbirini yalanlamıyor. 2012 Rust’ı ışık bekleyen insanlara yine aynı şeyi söylerdi; sadece artık o ışığın bir kez geldiğini biliyor. Bu inceliği Finn Janning’de gördüm.31
Ama bu basit bir iyimserlik değil. Rust bir anda dine dönmüyor, insanlığın iyi olduğuna ikna olmuyor ve ölüm korkusunu tamamen aşmıyor. Sadece önceki dünya görüşünün eksik olduğunu kabul ediyor. Daha önce karanlık onun için tek gerçeklikti; şimdi ışığın da inkâr edilemeyecek kadar gerçek olduğunu kabul ediyor.
Bu sayfanın girişindeki sahneyi de bu cümle için kurdum. Rust 1995’ten 2012’ye yürürken üstünde ikinci bölümdeki kuş sürüsü uçuyor. Sürü önce spirale giriyor, çünkü Rust yıllarca her şeyde o örüntüyü gördü. Sahneyi dizi kuruyor: ikinci bölümün sonunda havalanan kuşlar Rust’ın gözünde Dora Lange’in sırtındaki spirali çiziyor; bir halüsinasyon, ama örüntünün ilk kez gökyüzüne yazıldığı an.55 Sonra kuşlar tek tek yıldıza dönüşüyor, çünkü otoparkta gökyüzüne bakan adam artık örüntü değil ışık sayıyor.
Rust umutlu olmuyor. Umudun mümkün olduğunu kabul ediyor.
Bu cümleyi bir ayrım daha netleştiriyor. İyimserlik ve kötümserlik birer fikir; umut ve umutsuzluk ise birer tutum. Gündelik dilde bunları birbirine yapıştırırız ama ayrılabilirler. Dünyanın bir düzeni olmadığını düşünen biri de umut taşıyabilir, çünkü umut bir sonucu beklemekten çok, iyinin mümkün olduğuna inanmayı bırakmamak. Rust’ta finalde değişen tam olarak bu. Fikri değişmiyor; dünyanın sonunda anlamlı çıkacağına hâlâ inanmıyor. Tutumu değişiyor. Umutsuz pesimizm insanı intihara, pesimizmsiz umut yanılsamaya götürür. Rust sezon boyunca ilkinin kıyısında yürüdü; finalde ikisini birlikte taşımayı öğreniyor. Bu ayrımı da Dienstag’dan aldım.13
Üçüncü bölümde Nietzsche’nin şeytanına finalde döneceğimi söylemiştim. Paul A. DiGeorgio hastane otoparkındaki gözyaşlarını o “muazzam an” olarak okuyor.32 Ben bu kadar ileri gitmeyeceğim; Rust’ın Sophia’nın ölümünü bir daha istediğini düşünmüyorum. Ama bir şey değişiyor: o hayatın içinde, onu bir daha yaşamaya değer kılabilecek bir an olduğunu ilk kez kabul ediyor. Ledoux’nun lanetinden Nietzsche’nin sorusuna doğru küçük bir adım.
Ve bu cümle ağzından isteyerek çıkmıyor. Deneyimin kırdığı yerdeki çatlaktan sızıyor. En uzun süre direnen adamın en küçük kırılması. Bu yüzden bu kadar ağır basıyor; çünkü Rust bunu söylemek zorunda kalmadan önce her şeyi denemiştir söylememek için. Burada Rust ilk kez kendi lehine yanılmanın riskini alıyor.
Bu finali fazla umutlu bulanlar var ve itirazlarını ciddiye almak lazım. Christopher Mountenay’e göre final ilk yedi bölümü bozuyor ve üç itirazı var. Birincisi: Sarı Kral ve Carcosa sıradan bir katile ve bir tarikata indirgeniyor. İkincisi: ikinci bölümde kızının yokluğa karışmasına minnet duyan adam, sekizinci bölümde onun bir yerde var olmasından teselli buluyor. Üçüncüsü: zamanın düz bir çember olduğuna inanan biri ışığın “kazandığını” söyleyemez; çemberde ilerleme olmaz. Lawrence J. Hatab da dönüşümün birden geldiğini, kaynağı doğaüstü bir inançsa Nietzsche’ye ters düşeceğini söylüyor.21, 24
Birinci itiraz bence haklı ama bu metnin konusu değil; Carcosa’yı yalnız Rust’a değdiği yerde aldım, Ledoux’nun cümlesinde ve kubbenin altındaki girdapta. İkincisine cevabım şu: Rust kızının bir yerde yaşadığını söylemiyor. Hissettiğini söylüyor ve kanıtlayamadığını kabul ediyor. Bir inanca geçmiyor; sadece topyekûn karanlığın artık dürüst bir duruş olmadığını kabul ediyor. Sandra Shapshay de dönüşümü böyle okuyor23: deneyimden gelen bir dönüşüm, teolojiden değil. Üçüncüsüne cevabım: Rust bir kozmoloji kurmuyor, bir gökyüzü okuyor. “Kazanıyor” derken geleceği tahmin etmiyor, başlangıçla bugünü karşılaştırıyor: bir zamanlar yalnızca karanlık vardı, şimdi yıldızlar var.
Bu cevabı biraz açmam gerekiyor, çünkü üçüncü itiraz tezime en yakın olanı.21 Çember Rust’ın kozmolojisi; “aydınlık kazanıyor” ise bir gözlem cümlesi ve Rust gözlem cümlelerini böyle kurar: çadır vaazında “sadece gözlem ve çıkarım” diyen adam otoparkta da baktığı kadarını söylüyor.7 Toprak ölçüsü de Marty’nin; Rust karşısındakinin diliyle cevap veriyor, “partilerde kötüyüm” cevabında yaptığı gibi.5 Kozmoloji geleceğin ne olacağını söyler; gözlem yalnız şu an ne göründüğünü. Aynı düzeyde olmayan iki cümle birbirini bozmaz.
Mountenay’in sorusu yine de bir yerde geri geliyor: çemberde ilerleme yoksa “kazanıyor” fiilinin işi ne?21 Fiil geleceği okumuyor, bugünü sayıyor: Rust ilk kez yıldızları sayıyor, karanlığın toprağını saymayı Marty’ye bırakıyor. Çember aynı çember; bakan adamın saydığı şey değişti. Çemberin içinde yapılabilecek tek şey de bu: aynı gökyüzüne bu kez öteki uçtan bakmak.
Yine de Mountenay’e bir noktada hak veriyorum: çember ile ışık aynı kafada rahat durmuyor. Bence durmaması da gerekmiyor; finalin değeri tam da bu çatlakta. Nic Pizzolatto da HBO’nun bölüm arkası videosunda son bölümü, Rust’ın uzun süredir taşıdığı tek bir sorunun cevabı olarak anlatıyor: neden ölüm değil de hayat?23, 43
“Aydınlık kazanıyor”a inanmaya başlaması da tam olarak realist olmadığını gösteriyor. Sonunda ışığın kazanacağını söylemek realist bir bakış açısı değil. Rust yine kendince realist. Bu, eski hâlinden daha sağlam bir yer ve zırh gibi çalışmıyor; hiçbir şeyi hafifletmiyor, tersine kaybettiğini bir kez daha hatırlatıyor.
Ve bu yumuşama onu başka biri yapmaz. Hâlâ Ledoux’nun cümlesini taşıyor; ama artık cümlenin üstüne bakıyor. Hâlâ hayatı bir yük olarak taşıyan, ama artık o yükün içinde ara sıra ışık gören biri.
Yıllar Sonra Fark Ettiği Şey
Rust bunları söylemiyor. Ama final bunları ima ediyor ve ben o imayı açıyorum. Rust Cohle şunu fark edemeden yıllar geçirdi: bir şeyin sonsuza kadar sürmeyecek olması, onun değersiz olduğu anlamına gelmez.
- Kızının hayatı kısa olabilir ama anlamsız değildi.
- Bir soruşturma bütün kötülükleri bitirmeyebilir ama yine de bazı insanları kurtarabilir.
- Bir dostluk sonsuza kadar sürmeyebilir ama yine de insanı karanlığın içinden çıkarabilir.
Rust Cohle’un zaferi bu: dünyanın kötü olabileceğini bildiği hâlde iyi olanın tarafında durması.
Sıradaki · SonuçKaranlıktan Bakan AdamSonuç
DosyaHastane otoparkı, 2012“Aydınlık kazanıyor”
Karanlıktan Bakan Adam
Başta birkaç şey söyledim. Hangisi ayakta kaldı, hangisi otoparkta bitti; şimdi onu yazıyorum.
Rust nihilist değil. Ahlâkı var, hem de sert bir ahlâk, ve onu her gün uyguluyor; kendine de uyguluyor. Felsefesi hem gerçek hem zırh; en açık kanıtı, zırhın çalışmadığı günlerde içmesi. Bu felsefe, tutamadığı yasın yerine koyduğu şey; yası ancak komada, kızının gittiği karanlıkta tuttu ve oradan aynı cümleyle döndü. Kör noktası tek: dünyanın karanlığını doğru gören adam, aynı gözle kendi aydınlığını göremiyor. Final bir dönüşüm ama Rust’ı başka biri yapmıyor; ve envantere girmiyor. Ve büyüklüğü, bütün bunları bilip yine de yürümesi.
Bir iddiam ayakta kalmadı; ya da yalnız yedi bölüm kaldı. Felsefesi hem gerçek hem zırh dedim ve bunu finale kadar her sahnede gösterebildim. Otoparkta gösteremiyorum. “Aydınlık kazanıyor” ne inandığı bir şey ne kurduğu bir zırh; aramadığı, beklemediği, kanıtlayamadığı bir his. Tezim ikisini kapsıyordu, üçüncüyü kapsamıyor. Yedinci bölümde şüphe zırhı çıkarmaz demiştim; doğru, şüphe çıkarmadı. Deneyim çıkardı, bir anlığına, ve zırhın altında felsefe yoktu, bir baba vardı. Bunu tezin çöktüğü yer saymıyorum, bittiği yer sayıyorum: zırh Rust’ı otoparka kadar taşıdı ve orada işi bitti. “Rust’ı doğru anladım” düşüncesinin de bir hikâye olabileceğini baştan söylemiştim. En çok burada olabilir.
Rustin Cohle’u yalnızca karamsar ya da kırılmış bir adam olarak görmek yetersiz kalır. Kendi bilincinin içinde sıkışmış bir adam. Kendini dışarıdan izleyecek kadar farkında, kurtaracak kadar değil. Gerçeği ararken kendi zihnine bile güvenmemeyi öğrendi. Evrenin anlamını bulmadı; bütün anlamsızlığına rağmen yürümeye devam etmeyi seçti.
Umudu reddederken insanları kurtarmaya çalışır. Anlamı reddederken bir göreve bağlanır. Yalnızlığı seçerken başkalarının acısını önemser. Ölümü düşünürken bir sonraki adımı atar. Çelişkileri kusur diye okumuyorum; karakterinin özü onlar. Anlamsız bulduğu bir dünyada yapılması gerekeni en çok yapan kişi oldu.
Finalden sonra da hayattan zevk almıyor; ama artık ışığın var olduğunu kabul ediyor. Kötü adamların bitmeyeceğini hâlâ biliyor; ama hâlâ çabalıyor.
Rust karanlıkta yürüyor ve elinde fener yok. Yolu aydınlatan bir şey varsa o da yürümeye devam etmesi.
Bu metin boyunca Rust’ın ne kadar istisnai olduğunu anlattım. Yine de şunu düşünmeden edemiyorum: çoğumuzun içinde de o sesi duyan bir yer var; sadece çoğumuz onu susturuyoruz. Rust ise o sesi dinliyor ve o sesle yaşıyor. İşte bu yüzden bu kadar gerçek.
Rust kim olduğunu bilir. Bunun kendisini kurtarmadığını da bilir. Siz de bilirsiniz. Belki bunu kelimelerle dile getiremezsiniz ama bilirsiniz.
Ek
Kişisel Notlar
Bu son bölüm Rust’ın analizi değil, analizi yazanın kendi notları. Ayrı tutulmasının sebebi de bu.
Not 01Ölüm zamanı yaratmadı
Rust’ın en bilinen cümlelerinden biri, beşinci bölümdeki kozmoloji konuşmasından: “Ölüm, zamanı yarattı; öldüreceği şeyleri büyütmek için.” Rust bunu fizik olarak değil, bir metafor olarak söylüyor: ebediyette büyüme yoktur, büyüme için zaman gerekir, zaman ölümü getirir. Yine de itirazım var.
Ölüm, zamanı yaratmadı. Bir şeyin başlangıcı ve sonu olmasına biz zaman dedik. Zamanın varlığı, doğumu ve ölümü ortaya çıkardı. Yani ölüm, zamanı yaratmış bir şey değil; zamanın varlığıyla ortaya çıkmış bir şeydir. Zaman, değişimin olduğu her şeyde vardır. Değişim, zamanı yarattı. Değişmeyen şey ise zamandan ötedir; ezelî ve ebedîdir. Benim için zamana bağlı olmayan tek bir şey vardır: Tanrı. Rust’la aslında aynı şeyi söylüyoruz, zamanı sonluluğa bağlıyoruz; yalnızca hangi ucun neden olduğunda ayrılıyoruz.
Rust ise bir Tanrı fikrini kabullenmez. Ona göre zaman doğanın bir parçasıdır ya da insanın doğayı anlamlandırma çabasının bir ürünüdür. Camus’nün Sisifos’u gibi hayatın sonuna kadar yürür ama Camus’nün aksine o yürüyüşte bir anlam görmez.14 Sadece yaşar ve yaşarken kendi acılarını hafifletmek için çocukları kurtarmak ister. Finali dinî bir dönüş olarak okumadığımı yedinci bölümde söyledim; kendi inancımın o okumayı etkileyip etkilemediğini ise okura bırakıyorum.
Yunus Çalışkan
Not 02Beyin ve lavuk
Gece yatarken yarın hayatını düzene sokmaya karar verirsin. Yapman gereken şeyleri bilirsin. “Yarın hayatımı düzene sokuyorum” diyerek bir motivasyonla yatarsın. İşte bunları düşünen şey beyindir düşünen benliktir. Sabah kalktığında bunların hiçbirini yapmayan şey ise lavuktur deneyimleyen benliktir. Filozoflar buna eski bir ad vermiş, akrasia: doğruyu bilip yapmamak. Ben kendi adımı kullanacağım.
Beyin Düşünen benlik düşünen, lavuk deneyimleyen benlik eyleme geçen kısımdır. Beyin Düşünen benlik ne kadar doğruyu bilse de lavuğun deneyimleyen benliğin üstünde yeteri kadar güç sahibi olamaz. Lavuk Deneyimleyen benlik da beyin düşünen benlik sayesinde doğruyu bilir ama işine gelmez. Beyin Düşünen benlik hep oradadır ve haklıdır; asla lavuktan deneyimleyen benlikten umudunu kesmez. Lavuk Deneyimleyen benlik ise her şeyin farkındadır ama bunu yeterince idrak etmek istemez. Hayatını düzene sokmayı o da ister ama yeteri kadar istemez. Lavuk Deneyimleyen benlik işine geldiği gibi hareket eder ve gün içinde beyni susturur. Beyin Düşünen benlik hep oradadır ama beynin elinden de bir şey gelmez.
Sonradan bir üçüncüsünü fark ettim. Beyin Düşünen benlik ile lavuk deneyimleyen benlik zaten hep çatışma hâlindeydi; en sonunda ikisini karşı karşıya getirdim ve ben gözlemci gözlemleyen benlik oldum. Eskiden kendi düşüncelerimin üstüne düşündüğümde, “şu an böyle hissediyorum, neden böyle hissediyorum” dediğim an kendime dışarıdan baktığımı sanırdım. Bakıyordum da; ama istediğim bu değildi. Nadir de olsa aradan çekiliyorum: beyin düşünen benlik anlatıyor, lavuk deneyimleyen benlik dinliyor, ben yalnızca ikisini dinliyorum. İşte bunu ilk yaşadığım andan sonra bunun üstüne düşününce “Kendime dışarıdan baktığım an, bu andır.” diyebilmiştim. Buna da gözlemci gözlemleyen benlik dedim. Birinci bölümde Rust için anlattığım şeyin, kendini izleyen ikinci bilincin, bendeki adı bu. İsimlendirme konusunda kötü olduğumu kabul ediyorum; o yüzden ikinci adlarını da yazayım. Beyin Düşünen benlik, düşünen benlik. Lavuk Deneyimleyen benlik, deneyimleyen benlik. Gözlemci Gözlemleyen benlik, gözlemleyen benlik. Hepsini içinde barındıran şeyin adı da benlik. Yani benim için bu: Yunus. Sizin için ise bu isminiz, lakabınız, mahlasınızdır ya da nasıl isimlendirmek isterseniz isimlendirin.
Rust’ta beyin düşünen benlik ve lavuk deneyimleyen benlik arasındaki mesafe, dizideki bütün karakterler içinde en kapalı olanıdır. Beyni Düşünen benliği ne diyorsa lavuğu deneyimleyen benliği onu yapar; bu yüzden bu kadar tutarlıdır. Lavuğun Deneyimleyen benliğin kazandığı geceler yok değil; kızının doğum günü, Crash yılları, 2002, Alaska. Ama Maggie gecesi, lavuğun deneyimleyen benliğin beyni yendiğini Rust’ın kendine itiraf ettiği tek gecedir. Ve bir insanın yenildiğini yalnızca bir kez itiraf etmek zorunda kalması bile belirli bir farkındalık seviyesine ulaştığını gösterir. Bazı sınırların aşılmaması gerekir ve Rust’ta o gece sınırı aştıktan sonra bunun farkına vardı.
Yunus Çalışkan
Kaynaklar
Metinde adı geçen kaynaklar: Matthew McConaughey’nin Rust’ın dört evresini anlattığı Rolling Stone röportajı (2014)1, 2; Nic Pizzolatto’nun Thomas Ligotti ve okudukları üzerine Wall Street Journal röportajı (2014)18; Peter Wessel Zapffe, “Son Mesih” (1933)19; Thomas Ligotti, The Conspiracy Against the Human Race (2010); Friedrich Nietzsche, İyinin ve Kötünün Ötesinde, 14644; Marcus Aurelius, Düşünceler, IV.2026, 27; Albert Camus, Sisifos Söyleni.14 Diziden alıntıların Türkçesi bana ait; her alıntının yanında bölüm numarası ve zaman katmanı yazıyor.
Metinde adını andığım yorumcuların çoğu tek bir kitaptan: Jacob Graham ve Tom Sparrow (ed.), True Detective and Philosophy: A Deeper Kind of Darkness (Wiley Blackwell, 2018). Kullandığım bölümler: Sandra Shapshay, “Why Life Rather than Death?”; Christopher Mountenay, “Grounding Carcosa”; Joshua Foa Dienstag, “Hart and Cohle: The Hopeful Pessimism of True Detective”; Rick Elmore, “Loving Rust’s Pessimism”; Chris Byron, “Rust’s Anti-natalism”; G. Randolph Mayes, “Where Is the Cruelty in True Detective?”; Peter Brian Barry, “Naturalism, Evil, and the Moral Monster”; Evan Thompson, “A Dream Inside a Locked Room”; Andrew M. Winters, “I Am Not Who I Used to Be, But Am I Me?”; Sarah K. Donovan, “The Light Is Winning”; Daniel P. Malloy, “The Tragic Misstep”; Daniel Tutt, “Cohle and Oedipus”; Lawrence J. Hatab, “Time Is a Flat Circle”; Paul A. DiGeorgio, “Eternal Recurrence and the Philosophy of the Flat Circle”. Diğeri bir makale: Finn Janning, “True Detective: Pessimism, Buddhism or Philosophy?”, Journal of Philosophy of Life 4/4 (2014), 121–141. Bu yazarların andığı eserlerden metinde geçenler: Schopenhauer, İrade ve Tasarım Olarak Dünya ve Ahlâkın Temeli Üzerine; Nietzsche, Tragedyanın Doğuşu ve Şen Bilim, 34125; Harry Frankfurt, “Alternate Possibilities and Moral Responsibility” (1969)22; David Benatar, Better Never to Have Been (2006).20 Laurie’nin silinmiş sahnesi yayınlanan bölümlerde yok; Mart 2014’te Extra programında gösterilip HBO’nun “zamanından önce yayınlandı” diyerek geri çektiği, sonra Haziran 2014 DVD’sinin ekine konan sahneye Byron ve Tutt üzerinden atıf yapıyorum (Slate, David Haglund, 12–13 Mart 2014).
Numaralı kaynaklar, sayfadaki ilk geçiş sırasıyla (sonradan eklenenler listenin sonunda); metindeki küçük rakamlar buraya gelir. “TDP”: Graham ve Sparrow’un yukarıdaki derlemesi, sayfa numaraları basılı sayfa. Bu listeye yalnız bu metin hazırlanırken açılıp okunan kaynaklar girdi; wiki ve yayıncı rehberleri tek başına dayanak sayılmadı, yalnız üst kademe bir kaynağın yanında anıldı.
- Mick Joest, “Matthew McConaughey Explains the Four Stages of Rustin Cohle in True Detective”, GeekTyrant (Rolling Stone söyleşisinin aktarımı; sayfada tarih yok; söyleşinin özgünü 4 Mart 2014, bkz. 45) — geektyrant.com
- H. Drew Blackburn (sayfada kullanıcı adıyla görünür), “Matthew McConaughey Explains The Four Stages of Rust Cohle”, Complex, 5 Mart 2014 (Rolling Stone aktarımı) — complex.com
- Randy Dankievitch, “True Detective 1.05 Review: ‘The Secret Fate of All Life’”, TVOvermind, 16 Şubat 2014 — tvovermind.com
- Pilot Viruet, “‘True Detective’ Season 1 Episode 5 Recap: ‘The Secret Fate Of All Life’”, Flavorwire, 17 Şubat 2014 — flavorwire.com
- Andrew M. Winters, “I Am Not Who I Used to Be, But Am I Me?”, TDP, s. 108–115 (anlatısal kimlik, üç Rust), 109 (“nihilist”), 110–111 (Charmaine repliği), 115 (Lubbock)
- Christopher Ross, “The True Bar Behind True Detective”, Punch, 23 Nisan 2014 — punchdrink.com
- Rick Elmore, “Loving Rust’s Pessimism”, TDP, s. 31 (pesimist doğar; dn 2: Thomas Ligotti, The Conspiracy against the Human Race, Hippocampus, 2010, s. 43), 35–36 (Claire; “sadece gözlem ve çıkarım”), 37–39 (yaralı tanık, Sophia), 41 dn 2
- Sarah K. Donovan, “The Light Is Winning”, TDP, s. 124 (Silenos), 125 (Sophia, iki yaşında, evin önünde), 128 (Ledoux’nun rüyası ve Rust’ın “Is that Nietzsche?” cevabı), 129–130 (canavar ve sevgi)
- Tony Sokol, “True Detective Season 1 Episode 2 Review: Seeing Things”, Den of Geek (US), 20 Ocak 2014 — denofgeek.com
- Erik Adams, “True Detective: ‘Form And Void’”, The A.V. Club, 10 Mart 2014 — avclub.com
- David Haglund – Willa Paskin, “Crawling Out of the True Detective Rabbit Hole” (adres başlığı: “True Detective finale on HBO: Form and Void, a recap and debate”), Slate (Browbeat), 10 Mart 2014 — slate.com
- Evan Thompson, “A Dream Inside a Locked Room”, TDP, s. 104–106 (Alıntı 10; Metzinger, dans; Nietzsche’nin nihilist tanımı s. 105, künye: Kaufmann–Hollingdale, Vintage 1968, s. 318), 112 (rüyanın sonu)
- Joshua Foa Dienstag, “Hart and Cohle: The Hopeful Pessimism of True Detective”, TDP, s. 24–30 (pesimizm fikir mi mizaç mı; umut–tutum), 24 dn 3 (pilot senaryosunda Schopenhauer), 26 (“rust”), 28–29 (“Hart and Cohle”)
- Ronald Aronson, “Albert Camus”, Stanford Encyclopedia of Philosophy, 27 Ekim 2011 (güncelleme 13 Aralık 2021), §3.4 (“One must imagine Sisyphus happy”) — plato.stanford.edu
- Mike Davis (Jon Padgett’in karşılaştırmasıyla), “Did the writer of ‘True Detective’ plagiarize Thomas Ligotti and others?”, Lovecraft eZine, 4 Ağustos 2014 (iddia) — lovecraftzine.com
- David Haglund, “The Problem With Saying True Detective Was ‘Plagiarized’”, Slate (Browbeat), 6–7 Ağustos 2014 (ret; Pizzolatto’nun açıklaması) — slate.com
- NBC News, “‘True Detective’ Writer Nic Pizzolatto Denies Plagiarism Claim”, 7 Ağustos 2014 — nbcnews.com
- Matt Barone, “Permanent Midnight: Get Through Your ‘True Detective’ Withdrawal With These Like-Minded Horror Fiction Books”, Complex, 14 Mart 2014 (Wall Street Journal söyleşisinin aktarımı; söyleşinin kendisi: 49) — complex.com
- Peter Wessel Zapffe, “The Last Messiah” (1933), çev. Gisle R. Tangenes, Philosophy Now 45 — philosophynow.org
- Chris Byron, “Rust’s Anti-natalism”, TDP, s. 43 ve 50 dn 2 (silinmiş sahne), 44–46 (argümanın toparlanması ve itiraz), 47 ve 50 dn 4 (Benatar)
- Christopher Mountenay, “Grounding Carcosa”, TDP, s. 16 (Schopenhauer’in kızı), 19–20 (finale üç itiraz)
- Daniel P. Malloy, “The Tragic Misstep”, TDP, s. 132–140 (programlanış ve bilinç çelişkisi; Frankfurt örneği s. 135 dn 3)
- Sandra Shapshay, “Why Life Rather than Death?”, TDP, s. 4 dn 4 (Pizzolatto), 5 (intihar), 7 (merhamet, kölelik, hayvanlar), 8–9 (dönüşüm)
- Lawrence J. Hatab, “Time Is a Flat Circle”, TDP, s. 182 (Schopenhauer, Nietzsche’nin şeytanı), 185 (dönüşüm)
- Friedrich Nietzsche, The Joyful Wisdom (Şen Bilim), çev. Thomas Common (ed. Oscar Levy), §341, Project Gutenberg #52881 — gutenberg.org
- Marcus Aurelius, Meditations, IV. kitap, çev. A. S. L. Farquharson, Wikisource — wikisource.org
- Marcus Aurelius, Meditations, Book Four, çev. George Long, MIT Classics — classics.mit.edu
- Peter Brian Barry, “Naturalism, Evil, and the Moral Monster”, TDP, s. 82–85
- Daniel Tutt, “Cohle and Oedipus”, TDP, s. 174 (silinmiş sahne)
- David Haglund, “True Detective Was Probably Wise to Cut This Scene”, Slate (Browbeat), 12–13 Mart 2014 — slate.com
- Finn Janning, “True Detective: Pessimism, Buddhism or Philosophy?”, Journal of Philosophy of Life 4/4 (Aralık 2014), 121–141; s. 125, 130–131 — philosophyoflife.org
- Paul A. DiGeorgio, “Eternal Recurrence and the Philosophy of the Flat Circle”, TDP, s. 185–186 (“muazzam an”), 188 (“allowing your own crucifixion”), 193 (gözyaşı)
- Axel Schmitt, “True Detective 1x01 – The Long Bright Dark”, Serienjunkies.de, 13 Ocak 2014 (“Let’s make the car a place of silent reflection”) — serienjunkies.de
- Britt Hayes, “‘True Detective’ Review: ‘After You’ve Gone’”, ScreenCrush, 2 Mart 2014 — screencrush.com
- “RECAP: True Detective, ‘Who Goes There’”, The Diamondback, Şubat 2014 (12 Ağustos 2016 yeniden yayını) — dbknews.com
- Sky UK, “True Detective: Season 1, Episode 4 explained” (yazarsız, tarihsiz; yalnız çapraz kontrol) — sky.com
- Wikipedia, “Who Goes There (True Detective)” (yalnız çapraz kontrol) — en.wikipedia.org
- G. Randolph Mayes, “Where Is the Cruelty in True Detective?”, TDP, s. 61
- Robert W. Chambers, The King in Yellow (1895), Project Gutenberg #8492 — gutenberg.org
- Erin Ròse Latta, “The Legacy of Lovecraft: How the Mythos Emerged from the Shadows, Part II”, The Midnight Blue Sea, 18 Mart 2024 (Derleth ve Hastur) — themidnightbluesea.substack.com
- Michael Noble, “True Detective season one finale review: Form And Void”, Den of Geek, 11 Mart 2014 — denofgeek.com
- Nathan Rabin, “‘Form and Void’ Ends the First Season of True Detective in a Deeply Satisfying Way”, Nathan Rabin’s Happy Place, 20 Mart 2024 — nathanrabin.com
- HBO, “True Detective Season 1: Inside the Episode #8”, YouTube, 9 Mart 2014 (içerik Shapshay’in aktarımıyla, TDP s. 4) — youtube.com
- Friedrich Nietzsche, Beyond Good and Evil (İyinin ve Kötünün Ötesinde), çev. Helen Zimmern, §146, Project Gutenberg #4363 — gutenberg.org
- Jonathan Ringen, “McConaughey Reveals the Four Stages of ‘True Detective’ Rustin Cohle”, Rolling Stone, 4 Mart 2014 (canlı adres bot duvarı; Wayback Machine kopyası, 19 Şubat 2019) — rollingstone.com · arşiv: web.archive.org
- Sean T. Collins, “‘True Detective’ Recap: Face Facts”, Rolling Stone, 3 Mart 2014 (Wayback Machine kopyası, 2 Aralık 2020) — rollingstone.com · arşiv: web.archive.org
- Erik Adams, “True Detective: ‘The Long Bright Dark’”, The A.V. Club, 13 Ocak 2014 — avclub.com
- William Proctor, “True Detective’s True Detectives”, Antenna (University of Wisconsin–Madison, Communication Arts), 20 Mart 2014 — blog.commarts.wisc.edu
- Michael Calia, “Writer Nic Pizzolatto on Thomas Ligotti and the Weird Secrets of ‘True Detective’”, The Wall Street Journal (Speakeasy), 2 Şubat 2014 (Wayback Machine kopyası, 19 Şubat 2014) — blogs.wsj.com · arşiv: web.archive.org
- Thomas Ligotti, The Conspiracy Against the Human Race: A Contrivance of Horror, Hippocampus Press, 2010, ISBN 9780984480272, ithaf sayfası: “To the memory of Peter Wessel Zapffe” (yayıncı sayfası açılamadı; dijital tam metin kopyası) — thetedkarchive.com
- HBO, “True Detective – Michelle Monaghan Interview” (HBO’nun soru-cevabı; SpoilerTV aktarımı, 25 Şubat 2014) — spoilertv.com
- Andrew Romano, “‘True Detective’ Finale Review: Close to Perfection”, The Daily Beast, 10 Mart 2014 — thedailybeast.com
- Kevin McFarland, “True Detective ends its first season as it began: with two indelible performances”, Boing Boing, 10 Mart 2014 (Wayback Machine kopyası, 13 Mart 2014 00:35 UTC) — boingboing.net
- Britt Hayes, “‘True Detective’ Review: ‘Form and Void’”, ScreenCrush, 10 Mart 2014 — screencrush.com
- Randy Dankievitch, “True Detective 1.02 Review: ‘Seeing Things’”, TVOvermind, 20 Ocak 2014 — tvovermind.com
- Axel Schmitt, “True Detective 1x08 – Form and Void”, Serienjunkies.de, 10 Mart 2014 — serienjunkies.de
- Shane Ryan, “True Detective: ‘Form and Void’”, Paste, 10 Mart 2014 — pastemagazine.com
- Daniel Siuba, “The Awakening of a Mystery: True Detective, Revisited (Part 2)”, TV Obsessive, 19 Temmuz 2018 — tvobsessive.com
- True Detective, 1. sezon (HBO, 2014), bölüm diyalogları; yazarın bölüm transkripti dosyaları (bölüm 1, 2, 3, 6 ve 7)
Yunus Çalışkan
Sözlük
Terimler
Metinde altı çizili kelimelerin açıklamaları. Üzerine gelince kısa açıklama çıkar, tıklayınca buraya gelir; telefonda ilk dokunuş açıklamayı gösterir, ikincisi buraya getirir.
- absürdizm
- Camus’nün konumu: evren anlam vermez, insan anlam ister; bu çatışmaya absürt denir. Absürdist, çatışmayı ne dinle ne intiharla çözer, onu kabul edip isyan ederek yaşar. Camus’nün mutlu Sisifos’u bu figürdür; Rust ona benzer ama mutlu değildir.14
- akrasia
- Antik Yunanca “irade zayıflığı”: bir insanın neyin doğru olduğunu bilip yine de aksini yapması. Sokrates bunun mümkün olmadığını, Aristoteles mümkün olduğunu savunur. Ek’teki beyin ve lavuk ayrımı aynı problemin sokaktaki hâli.
- anlatısal kimlik
- Kişisel kimlik felsefesinde bir görüş: insanı farklı zamanlarda aynı kişi yapan şey bedeni ya da hafızası değil, hayatını tek bir hikâyenin bölümleri olarak yaşaması ve anlatmasıdır. Andrew M. Winters dört (onun sayımıyla üç) Rust’ı bu görüşle bir arada tutar.5 Başlamadan bölümünde.
- antinatalizm
- Doğum karşıtlığı: dünyaya yeni bir insan getirmenin, o insana acı çektirmeye rıza olmadan karar vermek anlamına geldiği ve bu yüzden yanlış olduğu görüşü. Benatar’ın asimetri argümanı bunun en bilinen savunması.20 Dördüncü bölümün konusu.
- bengi dönüş
- Nietzsche’nin fikri: her şey, en küçük ayrıntısına kadar, aynı biçimde sonsuz kez tekrar edecektir. Nietzsche bunu bir sınav olarak kullanır: hayatını sonsuza kadar tekrar etmeyi isteyecek biçimde yaşa. Rust aynı fikirden bir lanet çıkarır.
- benlik
- Yazarın kullanımıyla: beyni, lavuğu ve gözlemciyi, yani düşünen, deneyimleyen ve gözlemleyen benliği üçünü birden içinde barındıran şey. Yazar için adı Yunus; okur için kendi adı, lakabı, mahlası ya da her ne ise. Not 02’ye git.
- beyin (düşünen benlik)
- Yazarın kendi terimi; ikinci adı düşünen benlik. Doğruyu bilen, plan yapan, gece yatarken yarın hayatı düzene sokmaya karar veren taraf. Hep haklıdır ve elinden bir şey gelmez; çünkü eyleme geçen o değil, lavuktur. Not 02’ye git.
- Carcosa / Sarı Kral
- Robert W. Chambers’ın 1895 tarihli “The King in Yellow” kitabından gelen adlar. Kitapta Carcosa, okuyanı delirten bir oyunun geçtiği hayalî bir şehirdir; Sarı Kral o oyunun figürüdür. Dizide tarikatın kullandığı isimler; Carcosa, Errol’ün labirentinin adı. Bu metin Carcosa’yı üç sahneden alır: Ledoux’nun cümlesi, Dora Lange’in günlüğü, kubbenin altındaki girdap.
- cope
- İngilizce “başa çıkmak” fiilinden. Tanımı ikinci bölümde, Sophia monoloğunun hemen altında (bkz. Bölüm II). Cope olan bir şey yanlış olmak zorunda değil; Rust’ın felsefesinin hem gerçek hem cope olabilmesi bu yüzden. Yedinci bölümde cope’lar tek tek sayılıyor.
- eternalizm / blok evren
- Zaman felsefesinde geçmiş, şimdi ve geleceğin aynı anda ve eşit ölçüde gerçek olduğu görüşü; evren dört boyutlu tek bir blok gibidir, “akan” şey zaman değil, bilinçtir. Rust’ın “heykel” imgesi bu. Popüler adıyla blok evren.
- flat circle
- “Time is a flat circle”: zaman düz bir çemberdir. Dizide ilk kez beşinci bölümde Reggie Ledoux söyler, Rust 2012’de tekrar eder. Her şeyin sonsuz kez tekrar ettiği fikri; bkz. eternalizm ve bengi dönüş.
- Frankfurt örneği
- Harry Frankfurt’un 1969 tarihli düşünce deneyi: biri, ne karar verirseniz verin belli bir şeyi yapmanızı garanti eden bir düzen kurmuştur, ama siz o şeyi zaten kendi isteğinizle yaparsınız. Başka seçeneğiniz yoktu, yine de seçtiniz ve sorumlusunuz. Belirlenmişlik ile seçimin bir arada olabileceğini gösterir22; üçüncü bölümde Rust’ın programlanışına uygulanıyor.
- Getsemani bahçesi
- İncil’e göre İsa’nın tutuklanmadan önceki gece dua ettiği ve önündeki acıyı kabul ettiği zeytinlik. Rust’ın evindeki çarmıhı açıklarken “bahçedeki o an” dediği yer burası: bir işkence tasavvuru değil, rıza anı.
- gözlemci (gözlemleyen benlik)
- Yazarın kendi terimi; ikinci adı gözlemleyen benlik. Beyin ile lavuğun çatışmasını dinleyen, ikisinden de olmayan üçüncü konum: beyin anlatır, lavuk dinler, gözlemci yalnızca ikisini dinler. Birinci bölümde Rust için anlatılan, yaşayan Rust’ı izleyen ikinci bilincin karşılığı. Not 02’ye git.
- kozmik korku
- Lovecraft’la özdeşleşen korku türü. Dehşetin kaynağı bir canavar değil, evrenin insana tamamen kayıtsız, insan aklının kavrayamayacağı kadar büyük ve yabancı oluşudur. Dizinin Carcosa katmanı bu türden beslenir; Rust’ın felsefesi de aynı kayıtsız evreni varsayar.
- lavuk (deneyimleyen benlik)
- Yazarın kendi terimi; ikinci adı deneyimleyen benlik. Gece yatarken hayatını düzene sokmaya karar veren şey beyindir; sabah kalkınca bunların hiçbirini yapmayan şey lavuk. Doğruyu bilen ama işine gelmediği için yapmayan taraf. Filozofların akrasia dediği şeyin sokaktaki adı. Ayrıntısı Ek’te, Not 02’de. Not 02’ye git.
- merhamet (Schopenhauer)
- Schopenhauer’in ahlâk felsefesinin temeli: başkasının acısını kendi acın gibi duymak. Ona göre bencillik ve kötü niyet dışında insanı harekete geçiren tek gerçek ahlâkî güdü budur. Hayatın acı olduğunu söyleyen pesimizm, tam da bu yüzden acı çekene karşı sorumluluğu ahlâkın merkezine koyar. Rust’ın “çelişkisi” dördüncü bölümde buradan okunuyor.
- metakognisyon
- Düşünce üzerine düşünme. İnsanın kendi zihinsel süreçlerini gözlemlemesi, adlandırması ve denetlemesi. Rust’ta bu o kadar ileri gitmiştir ki bir duyguyu yaşamadan önce onu parçalarına ayırır; birinci bölümün konusu bu.
- nihilizm
- Hiçbir şeyin anlamı, değeri ya da bilinebilirliği olmadığı görüşü. Üç türü ayırmak gerekir: varoluşsal (evrensel anlam yok), ahlâkî (değer yok), epistemik (bilgi mümkün değil). Üçüncü bölümde Rust’ın yalnızca ilkine evet dediği gösteriliyor. Nietzsche’nin dar tanımı ayrı: dünyanın olduğu hâline “olmamalı”, olması gereken hâline “yok” diyen kişi. Rust bu anlamda nihilisttir.
- pesimizm (felsefi)
- Gündelik kötümserlik değil, felsefi bir konum: varoluşta acının hazdan ağır bastığı, dünyanın var olmamasının var olmasından iyi olacağı görüşü. Schopenhauer, Zapffe, Cioran, Ligotti bu geleneğin isimleri. Rust birinci bölümde kendini bu kelimeyle tanımlar. Dienstag’ın tanımı daha geniştir: evrende insan aklının kavrayabileceği bir düzen olmadığı görüşü. Bu anlamda pesimizm bir mizaç değil bir fikirdir ve umutla bir arada durabilir.
- pokerface
- Pokerde oyuncunun elini belli etmemek için takındığı ifadesiz yüz. Bu metinde Rust’ın duygusuzluğu değil, duygularına koyduğu mesafe anlamında kullanılıyor.
- programlanış
- Rust’ın kendi terimi (İngilizcesi “programming”). İnsanın evrim ve biyoloji tarafından önceden yazılmış davranış kalıpları; Rust’a göre benlik duygusu da bu programın bir çıktısı. İntihar etmemesini bile buna bağlar.
- psikosfer
- Rust’ın birinci bölümde kullandığı kelime; bir yerin, bir olayın ruhsal atmosferi. Rust bunu “kokladığını” söyler ve Marty gülüp geçer. Sinesteziyle birlikte Rust’ın algısının sıradan olmadığının ilk işareti.
- Silenos’un bilgeliği
- Nietzsche’nin Tragedyanın Doğuşu’nda anlattığı Yunan efsanesi: Kral Midas, Dionysos’un yoldaşı Silenos’a insan için en iyi şeyin ne olduğunu sorar. Cevap: en iyisi hiç doğmamış olmak, ikinci en iyisi bir an önce ölmek. Rust’ın kızı için söylediği “acısız, mutlu bir çocuk olarak” cümlesinin eski atası. İkinci bölümde.
- sinestezi
- Bir duyunun başka bir duyuyu tetiklemesi: sesin renk, kokunun tat, sayının renk olarak algılanması. Rust bunu Crash yıllarındaki uyuşturucunun kalıcı bir izi olarak anlatır; ikinci bölümdeki kuş sürüsü sahnesi de buna bağlanır.
- Stoacılık / asketizm
- Stoacılık: Antik Yunan ve Roma’da, dışsal şeylere bağlanmadan, akla ve evrenin düzenine uygun yaşamayı öğreten okul; Marcus Aurelius bu okuldandır26. Asketizm: bedensel rahatlıktan ve mülkten bilinçle vazgeçme disiplini. Rust’ın mobilyasız evi asketik görünür ama amacı iç huzur değildir.
- undercover / Crash
- Undercover: gizli görev, kimliğini gizleyerek suç örgütünün içine sızmak. Crash, Rust’ın narkotikte dört yıl boyunca taşıdığı sahte kimliğin, motosiklet çetesinin ona taktığı adın karşılığı. Dördüncü bölümde Rust bir geceliğine yeniden Crash olur.
Çizimler
Kanıt Dizini
Bu sayfadaki bütün figürler yazarın çizimi: bölüm başlarındaki filigranlar, dizinin sekiz bölümünün kartlarındaki figürler, Bölüm I’in bira adamları, Carcosa sahnesinin iki katmanı ve işaretler sözlüğündeki üç işaret. Her biri ait olduğu yere götürür; çift tıklayınca büyür.
- Bölüm IEli şahdamarında RustRust’ın profili, eli boynunda, şahdamarında. Nabzını sayıyor: yaşadığını bedeniyle doğrulayan adam.Figüre git
- Bölüm IIÖzür dileyen adamTakım elbiseli Rust, başı hafif önde, kolları yanında, yüzü karanlıkta. Özür dileyen adamın duruşu.Figüre git
- Bölüm III · 3. kartKilitli odaYakın plan: Rust eli alnında, gözleri kapalı, başı geriye. Kilitli oda; içeriden kapanan kapı.Figüre git
- Bölüm IV · 5. kartÇocuğu taşıyan RustRust kucağında bir çocuk taşıyor, çocuğun bedeni sarkmış; tişörtlü, yüzü karanlık. Ledoux baskınından çıkarılan çocuk.Figüre git
- Bölüm VÇim biçmeÇim biçme makinesi ve kesilmiş çimle dolu kova, yakın plan. Errol’ün biçtiği spiral; örüntü ayak altında.Figüre git
- Bölüm VIKasetRust, 2012: saçı arkaya toplu, bıyıklı, elinde bir video kaseti, bize uzatıyor. Marty’ye izlettiği kanıt.Figüre git
- Bölüm VIIFinal: Marty ve Rustİki adam yan yana: Rust’ın başı sargılı, Marty kolunu omzuna atmış. Yıldızlara bakılan son sahne.Figüre git
- 1. kartSpagetti canavarıÇocuk çizimi gibi bir yüz: saçı ve sakalı dalgalı şeritler, gözler yarı kapalı. Küçük bir kızın “spagetti canavarı” dediği adam.Figüre git
- 2. kartHaç ve RustRust’ın başının üstünde bir haç; adam siluet, yüzü silik. Dairesinin duvarındaki haç: inanmayanın ikonası.Figüre git
- 4. kartArkadan RustRust sırtı dönük, başı sola çevrik, gömleği açık renk. Dördüncü bölüm: gizli göreve yürüyen adamın sırtı.Figüre git
- 6. kartPerili EvlerRust bir kamyonetin açık kapısı yanında, bir eli yüzünde, uzaktan. Perili Evler: 2002, ayrılık yılı.Figüre git
- 7. kartGarajRust’ın depo garajı: duvarlar dosya ve fotoğrafla kaplı, karşıda SCARS, YELLOW KING, CARCOSA yazıları. Dosyayı tek başına taşıyanın odası.Figüre git
- 8. kartSarı KralDallardan örülmüş ağaç-figür: tepede geyik kafatası ve boynuz, iki yanda kafatasları, sarkan paçavralar. Carcosa’daki figür.Figüre git
- Bölüm I · Bira adamlarıTeneke adam 1Bira kutusundan kesilmiş adam, kolları iki yana açık, bacakları ayrık; haç gibi. 2012 sorgusunda Rust’ın elinden çıkan figürlerden.Figüre git
- Bölüm I · Bira adamlarıTeneke adam 2Teneke adam, kolları açık, göğsünde LONE STAR harfleri okunuyor. İkinci figür.Figüre git
- Bölüm I · Bira adamlarıTeneke adam 3Teneke adam, başı kutunun ağzından kesilmiş, gövdesi parlak, bacakları uzun. Üçüncü figür.Figüre git
- Bölüm I · Bira adamlarıTeneke adam 4Teneke adam, gövdesinde harf izleri, bir bacağı öne atılmış. Dördüncü figür.Figüre git
- Bölüm I · Bira adamlarıTeneke adam 5En ince teneke adam, göğsünde ONE STAR, bacakları bitişik. Beşinci figür.Figüre git
- Bölüm VII · CarcosaGirdapTaş kubbe, ortasında dönen bulut girdabı, ışık yukarıdan. Rust’ın Carcosa’da gördüğü şey.Figüre git
- Bölüm VII · CarcosaRust, arkası dönükRust arkadan: omuzlar, ense, başı kubbeye kalkık, ceketi açık renk. Girdaba bakan adam; yüzü bize kapalı.Figüre git
- İşaretlerŞeytan yuvasıDallardan bağlanmış üçgen çatkı, sicimle düğümlü. Yöre halkının “şeytan yuvası” dediği, katilin imzası.Figüre git
- İşaretlerSpiralTek çizgiyle çizilmiş, dışa açılan spiral. Dora Lange’in sırtındaki işaret; zaman düz bir çember.Figüre git
- İşaretlerBoynuz ve taçGeyik boynuzu, kafatası parçasıyla; dallar yukarı. Dora Lange’in başına geçirilen taç.Figüre git